Arizona Üniversitesinde Jiu-Jitsu’dan ilhamla atmosferde yapılacak küçük ama iyi zamanlanmış müdahaleler aşırı hava olaylarının rotasını şiddetini saptırma fikrine dair simülasyon çalışması yapıldı. PLOS Water dergisinde yayınlanan araştırmada bilgisayar modellemeleri kavramsal simülasyonlar kullanılarak büyük etkilere sahip üç geçmiş hava olayı yeniden simüle edildi olaylara müdahale ederek akışlarını değiştirmek amaçlandı.
Araştırmacılara göre aşırı hava olaylarının daha sık şiddetli meydana gelmesi sebebiyle doğal afetlere karşı geleneksel altyapı çalışmaları yetersiz kalıyor. Dijital ortamda test edilen “Hava Jiu-Jitsu’su” yöntemi ise alternatif değil tamamlayıcı olarak öneriliyor.
Amaç gidişatı yönlendirmek
Jiu-jitsu, rakibi kaba kuvvetle büyük hamlelerle yenmek için değil denge zaaflarını doğru anlardaki küçük müdahaleler avantaja çevirerek yapılıyor. Araştırmacılar aşırı doğa olaylarını yenmek veya durdurmak yerine atmosferin kaotik yapısından faydalanarak jiu-jitsu benzetmesiyle yönlendirme hipotezini geliştirdiler. hipoteze göre atmosfer kaynaklı aşırı doğa olaylarını öngörüp olay gerçekleşmeden gerekli küçük müdahaleler yapılırsa afetin şiddeti rotasını saptırmak mümkündü.
Aurora isimli derin öğrenme tabanlı hava tahmin programı FTLE (finite-time lyapunov exponent) adlı duyarlılık analizleri kullanılarak 2012 yılında New York’ta şiddetli yıkımlara sebep olan Sandy kasırgası, 2021 yılında Teksas’ gerçekleşen don olayı 2022 yılında Kaliforniya’ yaşanan atmosferik nehir simüle edildi. Atmosferde duyarlılık haritası çıkaran FTLE sistemiyle yapılacak küçük değişikliklerin zaman içerisinde nerede büyük etkiler yapılabileceği ölçüldü. Ardından atmosferde belirlenen bölgelere bulut tohumlamayı taklit eden mikrofiziksel müdahaleler yapıldı. Yerel sıcaklık nem anomalileri olarak modellenen müdahaleler, hava olaylarının zirve etkisinden günler önce uygulanarak olayın akışını değiştirmek amaçlandı.
Araştırmacılar 2012 yılında New York New Jersey hattında önemli yıkımlara sebep olan Sandy kasırgası üzerinde yaptıkları simülasyon çalışmasında kasırganın rotasını karaya çıkışından 7 gün önce yaptıkları küçük müdahalelerle 322 km saptırmayı başardılar. Günlerce sürerek su, elektrik ulaşım altyapısını felç eden 2021 Teksas don olayı için yapılan çalışmalarda ise yaklaşık 10 derecelik artışla soğuğun şiddetinin azaltılabileceği görüldü. Kaliforniya’yı etkileyen 2022 tarihli şiddetli atmosferik nehir olayını model üzerinde test edildi. Atmosferin FTLE analizleriyle belirlenerek hassas yukarı akış bölgelerine uygulanan küçük müdahaleler, simülasyonda nem taşınımını yaklaşık yüzde 5 azalttı.
Uygulanabilmesi için daha gelişmiş teknoloji gerekiyor
Araştırmacılar geleneksel altyapılar, barajlar, setler afet yönetimlerinin yanında tamamlayıcı olarak önerilen yöntemin gelecekte uygulanabilmesi için çok daha gelişmiş teknolojiye ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Müdahalelerin gerçekçi doğru olabilmesi için daha gelişmiş hava gözlemi, gerçek zamanlı veri simülasyonları, uydu rüzgar verileri, radiosonde profilleri (meteoroloji balonlarından elde edilen dikey atmosfer verileri), uçak keşif verileri drone tabanlı yerinde ölçüm sistemleri gerekiyor. Araştırmacılara göre çalışma, gelecekte afet yönetimini olay olduktan sonra müdahale etmekten olay gelişirken atmosferin hassas noktalarını izleyip riski azaltmaya çalışan öngörücü adaptif sistemlerin önünü açabilecek potansiyel taşıyor.
Araştırmacılar afet yönetimine yeni perspektif kazandıran yöntemin gerçek dünyada uygulanabilmesi için teknik başarının yeterli olmayacağını vurguluyor. Hedefli atmosfer müdahalelerinin, bölgede afet riskini azaltırken başka bölgelerde yeni riskler yaratabileceği öngörülüyor. durumun ülkeler arası sorumluluk, rıza, çevresel etkiler adil risk ımı gibi soruları gündeme getiriyor. Araştırmacılar, herhangi saha uygulamasından önce şeffaf kamu iletişimi, etkilenecek ülkelerle istişare uluslararası denetim mekanizmalarının kurulması gerektiğini belirtiyor.
: PLOS Water
