Bilge Altuğ Polat, Demet Dinçer Mehmet Metin Polat tarafından "Trabzon ̈yükşehir Belediyesi Kültür Sanat Merkezi Ulusal Mimari Proje Yarışması" için tasarlanan proje, 3. ödülü kazandı.
Proje Raporu:MİMARİ TASARIM YAKLAŞIMI
Tarihi çevrenin korunması, yalnızca yapıların fiziksel varlığını değil, onları anlamlı kılan mekansal, sosyal kültürel ilişkilerin sürekliliğini gözetmeyi gerektirir [1,2]. Osmanlı döneminin ilk anıtsal yapılarından biri olan Gülbahar Hatun Camii, zaman içerisinde çevresindeki kamusal mekansal ilişkilerin zayıflamasıyla kentsel bütünlüğü içerisindeki belirleyici rolünü büyük ölçüde yitirmiştir. Buna karşın Zağnos Vadisi’nde gerçekleştirilen dönüşüm, köprü sur sistemini yeniden görünür kılarak bölgenin kamusal kullanımını güçlendirmiş kentin önemli odaklarından biri haline getirmiştir (EK-1). Yeni kültür sanat merkezinin kamusal aksa eklemlenmesi, kullanım yoğunluğunu daha yöne taşıma potansiyeline sahiptir. nedenle tasarımın temel yaklaşımı, yeni odak oluşturmak değil; Gülbahar Hatun Camii, Atapark Zağnos Vadisi arasında zamanla zayıflayan ilişkileri yeniden kurarak tarihsel çevrenin kamusal sürekliliğini güçlendiren bağlayıcı mekan üretmektir.
yaklaşım, tasarımın temelini oluşturan aşağıdaki kentsel tasarım kararlarını şekillendirmiştir:
Tarihsel süreklilik: Yeni yapı, Gülbahar Hatun Camii, Atapark Zağnos Vadisi arasında zamanla zayıflayan tarihsel mekânsal ilişkileri yeniden kuran kentsel arayüz olarak kurgulanmıştır (EK-1).
Geçirgen eşik: Çevredeki yapılaşma baskısı Zağnos Vadisi’nin güçlü kamusal kullanımı dikkate alınarak yapı, açık yarı açık mekânlarla desteklenen geçirgen kurgu içerisinde, fiziksel görsel sürekliliği güçlendiren kamusal geçiş alanı olarak tasarlanmıştır (EK-1, EK-2).
Bağlamsal uyum: Trabzon’un tescilli yapı dokusu, sur sistemi, topoğrafyası mevcut kullanıcı ihtiyaçları tasarımın temel verileri olarak kabul edilmiştir (EK-2).
Farklı kotlar yapının üç ayrı girişle kent yaşamına eklemlenmesine olanak sağlamıştır. Platform girişi açık yarı açık kamusal kullanımlara yönlendirilirken, üst fuaye girişi, Gülbahar Hatun Camii Zağnos Köprüsü yönündeki yaya aksını karşılayacak, alt fuaye ise Zağnos Vadisi doğrudan ilişki kurarak park kullanımını ortak fuayeye taşıyacak şekilde planlanmıştır (EK-3). Böylece farklı kullanıcı profilleri kullanım senaryolarını araya getiren çok katmanlı kamusal dolaşım sistemi oluşturulmuştur.
Gülbahar Hatun Salonu Zağnos Salonu, alanın tarihsel belleğine referans verirken; Black Box, değişen kullanım senaryolarına çağdaş sanat üretimine olanak tanıyan esnek yapısıyla yeni kültürel katmanı temsil etmektedir. Salonlar, bağımsız ya ortak fuaye çalışabilecek esnek kullanım modeline göre planlanmıştır (EK-3). Vadinin sürekliliğini iç mekana taşıyan ortak fuaye, galeri boşluğu farklı kotlar arasında kurulan görsel ilişkiler, mekansal okunabilirliği güçlendirerek tarihsel çevre iç mekan arasında kesintisiz deneyim oluşturmuştur. Gülbahar Hatun Salonu, Zağnos Salonu Black Box, akustik performans gözetilerek tasarlanmış; sahne izleyici arasında kesintisiz görüş ses iletimini destekleyen, kullanıcı konforunu önceleyen iç mekanlar olarak kurgulanmıştır.
Yapının teknik malzeme kararları, bağlamsal uyum, kullanıcı konforu sürdürülebilir işletme ilkeleri doğrultusunda geliştirilmiştir. Cadde cephesinde oluşturulan yeşil tampon bölge, yapının kentsel peyzajla bütünleşmesini desteklerken trafik kaynaklı gürültünün azaltılmasına katkı sağlamaktadır. Araç servis erişimleri ise yaya sürekliliğini kesmeyecek biçimde alt kotta yapı çeperinde çözülmüştür. Cephede kullanılan yatay derzlerle modüle edilen ön üretimli beton paneller, Trabzon surlarının masif katmanlı karakterini çağdaş yorumla yeniden ele alırken, fuaye boyunca devam eden üçgen modüllerden oluşan ahşap tavan, Trabzon’un geleneksel ahşap işçiliğine çağdaş referans sunmakta hacmi bütünleştiren ortak mekansal dil oluşturmaktadır. Bağlamsal uyum, kütle siluet kararlarından malzeme detay ölçeğine kadar bütüncül anlayışla sürdürülmüştür.
EK-1: Tarihsel-Kültürel Bağlam Kentsel Tasarım Kararlarının Oluşumu
Roma Dönemi’nden itibaren kent surları çevresinde gelişen Trabzon, Osmanlı Dönemi’nde sur dışına taşarak batıya doğru genişlemiştir. Gülbahar Hatun Camii, genişleme sürecinin önemli kamusal odaklarından biri olarak, Zağnos Köprüsü’nün çıkışında, sur içi batı yerleşimlerini buluşturan stratejik konumda inşa edilmiştir. Külliyesi, avlusu kamusal yaşamıyla uzun yıllar boyunca kentin önemli sosyal mekansal odaklarından biri olmuştur.
Ancak zamanla yaşanan kentsel değişim, ilişkiyi zayıflatmıştır: “… kentin yaşadığı değişimle birlikte korumanın sadece yapı sınırında kaldığı, yapısal olarak küçük değişimler yaşanmasına rağmen bağlamsal açıdan büyük değişimin yaşandığı sonucu elde edilmiştir. Dolayısıyla Trabzon kent kimliğinde önemli yapının zamanla bağlamsal kayıpları ortaya konmuştur ” [1].
Zaman içinde külliye yapılarının büyük ölçüde ortadan kalkması kentte gerçekleştirilen ulaşım müdahaleleri alanın işlevini mekansal karakterini önemli ölçüde değiştirmiştir. Özellikle kavşak düzenlemeleri yol genişletmeleri, caminin Zağnos Köprüsü çevresiyle kurduğu tarihsel ilişkileri zayıflatmış; yapı fiziksel varlığını korumasına rağmen kentle kurduğu mekansal, sosyal kültürel bağların önemli bölümünü kaybetmiştir [1].
Caminin ilişkisinin zayıfladığı bağlamsal kayıpta, Zağnos Vadisi’nde ise tam tersine olumlu dönüşüm gerçekleşmiştir. tarih boyunca Trabzon’un savunma sistemi, topografyası yerleşim gelişiminde belirleyici rol üstlenmiş; kentin çok katmanlı tarihsel kimliğini oluşturan temel mekansal bileşenlerden biri olmuştur [1, 2, 3, 4]. Son yıllarda gerçekleştirilen dönüşüm sürecinde vadi yalnızca rekreasyon alanı olarak değil, tarihsel çevrenin yeniden okunmasını sağlayan bütüncül kamusal sistem olarak ele alınmıştır. yaklaşım kapsamında Zağnos Köprüsü yalnızca korunması gereken tarihi yapı değil, mekansal eşik planlama kararlarını yönlendiren temel referans noktası olarak değerlendirilmiş; köprü surlar birbirinden bağımsız tarihi öğeler yerine aynı tarihsel-kentsel sistemin bileşenleri olarak ele alınmış birlikte yeniden “görünür” kılınmıştır.
Trabzon’ gerçekleştirilen araştırmalar, kentte uygulanan kentsel dönüşüm projeleri arasında kullanıcılar tarafından en başarılı örneklerden biri olarak Zağnos Vadisi’nin değerlendirildiğini göstermektedir. başarının temelinde, (i) tarihi dokunun görünürlüğünü artıran koruma yaklaşımı (ii) artan yeşil alanlar, rekreatif çeşitlilik, (iii) güçlü yaya bağlantıları (iv) kamusal kullanım olanaklarıyla bütünleşmesi yer almaktadır [2]. durum, alana yapılacak yeni müdahalelerin mevcut kamusal sistemin sürekliliğini güçlendirecek biçimde tasarlanması yönündeki kararı ortaya koymuştur. doğrultuda önerilen kültür merkezi, yalnızca Zağnos Vadisi’nin güçlü kamusal sistemine eklemlenen yeni yapı olarak değil, sistemin tarihsel sürekliliğini destekleyen arayüz olarak ele alınmaktadır. Tasarımın temel sorusu; Zağnos Vadisi’nin oluşturduğu kamusal canlılığı Gülbahar Hatun Camii Atapark bütünleştirerek, köprü, surlar, cami park arasındaki mekansal ilişkileri güçlendirme olarak belirlenmiştir. Böylece kültür sanat merkezi, mevcut kamusal yaşama eklemlenen, ancak tarihsel odağı gölgelemeyen; aksine tarihi yapıları “görünür” kılan, kent belleğiyle yeniden ilişkilendiren geçirgen kamusal eşik olarak kurgulanmıştır.
Tasarım, caminin görünürlüğünü erişilebilirliğini artırırken, yeni kültür merkezini tarihsel ilişkileri yeniden kuran, farklı kamusal odakları birbirine bağlayan geçirgen arayüz olarak kurgulamaktadır. Öneri, tarihi yapıları tekil anıtlar olarak ele almak yerine, kamusal mekan ağı içinde yeniden görünür yeniden deneyimlenebilir tarihsel sistemin parçaları olarak değerlendirmektedir.
EK-2: Kentsel Tasarım İlkelerinin Mimari Karara Dönüşümü
Kentsel kararlar, kentin mevcut kamusal yaşamına eklemlenen, kültürel belleği gündelik hayatla buluşturan farklı kullanıcı profillerini ortak kamusal zeminde araya getiren bütüncül mekansal organizasyon ortaya koymayı amaçlamıştır. Böylece kültür, sanat gündelik yaşam birbirini besleyen bütüncül sistem içinde yeniden tanımlanmakta; yapı yalnızca varış noktası değil, farklı ölçeklerde etkileşimlerin, karşılaşmaların kolektif üretimin gerçekleştiği yaşayan bağlayıcı mekana dönüşmektedir.
Kentsel kararlar, Trabzon odaklı kullanıcı memnuniyetine dair verilere dayanmaktadır [2, 3, 4, 5]. Kamusal alana dair kullanıcı memnuniyetini etkileyen çevresel faktörler arasında sosyalleşmenin en güçlü belirleyici olduğu; bunu erişim bağlantı boyutunun (görünürlük, yürüyerek ulaşım kolaylığı, toplu taşıma erişimi), ardından kullanım aktivite çeşitliliğinin izlediği ortaya konmuştur [2]. Gerçekleştirilen üç kentsel dönüşüm projesi arasından en çok ilen projenin Zağnos Vadisi olduğu belirlenmiştir. Katılımcıların %91’i vadinin mevcut durumunu olumlu bulmuştur; surların okunaklılığının artmasının olumlu algıyı besleyen etkenlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Buna göre, yeşil alan sürekliliği surların görünürlüğü, kullanım çeşitliliğinin mekansal karşılığını oluşturan tasarım açısından önem arz eden veriler olarak proje kararlarında etkin rol oynamıştır [2].
bulgular doğrultusunda geliştirilen bağlamsal uyum yaklaşımı, mimari tasarım kararlarının siluet, kütle organizasyonu hacimsel oranlar üzerinden çok katmanlı okumaya dayanmasını sağlamıştır. kapsamda Zağnos Köprüsü çevresinde tarihsel doku yeni yapılaşmaların oluşturduğu katmanlı kent silueti, Ortahisar Sit Alanı’ndaki geleneksel konut dokusu [4] Zağnos Vadisi’ne komşu surların mekansal karakteri bitki örtüsü ilişkisi analiz edilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, çevredeki yapılaşmanın doluluk-boşluk dengesi açıklık oranları referans alınarak kütle yerleşimi, yapılaşma yoğunluğu açıklık kararları geliştirilmiştir. Yapının işlevsel gereksinimlerinden kaynaklanan sofita kulesi yüksekliği salon hacimleri, vadinin karşı yamacında oluşan siluetle uyumlu biçimde ele alınmış; kütlesel kurgu çevresel ölçekte okunabilir dengeli profil oluşturacak şekilde biçimlendirilmiştir.
EK-3: Yapının Kültürel Rolü Salon Tasarım Kararları
Mevcut yaya ulaşım ağları gözetilerek, Gülbahar Hatun Camii yönünden proje alanına ulaşan yaya geçidi doğrultudaki toplu taşıma duraklarını alanla buluşturan güçlü yaya aksı tanımlanmıştır. Doğal eğimi izleyen erişilebilir güzergah merdivenlerle ana platforma ulaşan aks, kullanıcıları kültür sanat merkezinin kamusal yaşamına davet eden temel mekansal omurgayı oluşturmaktadır.
İki ana salon, cephe silüet kararları doğrultusunda, Gülbahar Hatun Camii’nin yüksekliğini aşmayacak biçimde topoğrafyaya yerleştirilmiştir. Planda belirlenen yaklaşım, kesit kurgusunun temelini oluşturmuş; Zağnos Vadisi kotu, iki farklı doğrultudan ana platform kotuna bağlanmıştır. Salonlar, birbirine dik olarak konumlandırılmış aralarında caminin görünürlüğünü koruyarak ana platform aksının sürekliliğini sağlayan açıklık bırakılmıştır. Böylece yapı kütlesinin etkisi parçalanmış tarihsel çevreyle dengeli ölçek ilişkisi kurulmuştur. Salonları çevreleyen ikincil birimler ise Zağnos Vadisi, surlar, topoğrafya çevredeki kentsel hacimlerle kurdukları ilişkilere göre farklı açılarda biçimlendirilmiştir. yönlenmeler, iç mekanda kentsel referansların algılanmasını güçlendirirken dış mekandaki yaya hareketini yönlendirmektedir.
Projenin tarihsel süreklilik yaklaşımı salon isimlerine yansıtılmıştır. Gülbahar Hatun Salonu Zağnos Salonu, alanın tarihsel katmanlarına referans verirken Black Box, çağdaş kültürel üretimi temsil eden yeni katmanı tanımlar. kurgu, kullanıcıyı tek giriş veya doğrusal dolaşım yerine, farklı kotlar, fuayeler galeri boşluğu arasında süreklilik gösteren mekansal deneyim içinde yönlendirmektedir. Plan şeması, iki salonun gerektiğinde bağımsız olarak işletilebilmesine ortak fuaye aracılığıyla birlikte çalışabilmesine olanak tanır.
İç mekan tasarımında sıcak, davetkar zamansız atmosfer hedeflenmiştir. Fuaye boyunca devam eden ahşap tavan, geniş hacmi bütünleştiren ortak mekansal dil oluştururken, salonlarda malzeme yüzey kurgusu sadeleştirilmiş; kullanıcı odağı, kentten koparak bütünüyle sahneye yönlendirilmiştir. Böylece fuayelerde tarihsel çevreyle kurulan görsel ilişki, salonlarda yerini sanat deneyimini öne çıkaran odaklanmış mekansal atmosfere bırakmaktadır.
Kaynaklar
[1] Yılmaz Yıldırım,., & Bayram,. (2023). Understanding change: Trabzon Gülbahar Hatun Mosque and Complex. PLANARCH – Design and Planning Research, 7(1), 51-63.
[2] Güneroğlu,., & Bekar,. (2017). Dönüşüm kimlik kavramı: Trabzon örneği. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 17(4), 580-593.
[3] Bayartan,. (2007) Kentsel işlevler Trabzon örneğinde özel işlevlerin kentsel gelişime etkileri. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi.
[4] Kan,., & Benli,. (2025). Digital documentation in cultural heritage sites; A case study in Ortahisar Trabzon. Journal of Architectural Sciences and Applications, 10(1), 394-416.
[5] Özkan,., & Çiğdem,. (2017). Kentsel açık mekan çevresel özelliklerinin kullanıcı memnuniyeti üzerindeki etkileri: Trabzon Yüzüncü Yıl Parkı örneği. TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 9(36), 330–339.
