Aslı Özge Zabun, Hande Zabun Eser, Handenur Demirarslan Altan Çalıkyılmaz'ın Muğla Büyükşehir Belediyesi Sosyal, Kültürel İdari Hizmetler Binası Mimari Proje Yarışması için tasarladığı proje.
EŞİK, İZ, SU: DAVRANIŞIN GRAMERİYerel yaşamı davranışlar dizisi olarak okuyan, idari çekirdeği kamusal güzergâha bağlayan belediye yapısı Yerel hafıza üslup değil, davranıştır. öneri Muğla’nın geçmişini taklit etmez; onun mekân kurma biçimini; eşiği, avluyu, suyu, bacayı yarı açık yaşamı bugünün diliyle yeniden düşünür.
“Yerel Hafıza, Evrensel Gelecek” temasını üslup tercihi değil yöntem meselesi olarak okumak: proje yereli, biçimsel alıntı olarak değil mekân kurma mantığı olarak sürdürür. Muğla evini Muğla evi kılan, kırma çatısı ya cumbası değil; sokakla kurduğu kademeli eşik, avlusuyla toprağa basışı, dış sofasıyla yarı açık yaşamı suyu (Basmacı Deresi) gündelik hayatın merkezine alışıdır. Öneri proje, taklit edilecek “model” i değil, yeniden yorumlanabilir “tip” i esas alır; yerel mimariyi davranışlar dizisi olarak okuyup bunları biçimlerinden soyutlayarak güncel kamu yapısına taşır. Böylece tema, yerel hafıza evrensel gelecek arasında sentez olarak kurulur.
.Program Öneri proje, bölgeye yeni sosyal kültürel çekim merkezi kazandırmayı amaçlar. Atölyeler, sahneler, çalışma alanları, kütüphane, etkinlik alanları, amfi, teras, yarı açık alanlar yeme–içme mekânları; çevredeki açık alan düzenlemesiyle birlikte, geniş kullanıcı kitlesine, özellikle genç nüfusa, hizmet eden günün farklı saatlerine yayılan canlı kamusal yaşam kurar.
.Bağlam. Parsel, Menteşe’nin tarihî çekirdeğinde, kuzeydeki Eski Muğla Arasta dokusu güneydeki Cumhuriyet Meydanı arasında geçiş eşiğinde Kurşunlu Cami’ne komşu konumdadır; yapı kendini iki kamusallık arasında eşik olarak kurar.
Cami bahçe duvarının kaldırılması bahçedeki su deposunun zemin altına alınmasıyla, kuzey cephesindeki zemin kotu cami peyzajı meydanı arasında kesintisiz süreklilik doğar. Otopark erişiminin sağlandığı kuzeydeki Kocamustafaefendi Caddesi yayalaştırılarak yapının zemini, cami meydanı çevresindeki yeşille tek kamusal yüzeyde birleşir; taşıt erişimi ise yükselir– alçalır babalarla denetlenen kontrollü geçişe indirgenir. Zemin katın neredeyse tamamı yarı açık kamusal alan olarak kurgulanır.
.Su. zamanlar açıkta akan Basmacı Deresi; bahçeleri besleyen, komşuluğa çocuk oyununa zemin olan, Arasta’ dükkân önlerini yıkayan, demirci–bakırcının madenini soğutan ortak kaynaktı. Derenin yer altına alınmasıyla pratikler görünmez olmuştur. Proje, suyu bellek iklim aygıtı olarak yeniden görünür kılar: peyzajdaki su öğesi, kaldırılan cami duvarının izini takip ederek cami meydanından yapıya uzanır meydandaki mevcut zeminden yükselen su öğesine bağlanarak son bulur. Böylece önerinin su öğesi, Cami Meydanı’ndaki mevcut su öğesiyle tek sisteme dönüşür çevre tasarımı parsel sınırını aşan süreklilik kazanır. yarı açık hacme sızarak buharlaşmalı serinletmeyle mikroiklime katkı sağlar.
.Kamusal İz. Projenin belirleyici öğesi, kamusal boşluğu boydan boya kuran sürekli sirkülasyon hattıdır; hattı “Kamusal İz” olarak adlandırıyoruz. Merdivenler genişleyen sahanlıklardan oluşan İz, peyzajdan başlayıp yarı açık kapalı tüm kamusal mekânları tek güzergâhta örgütler; ayrıcalıklı renk/malzeme kimliğiyle “iç–dış”, “sergi– dolaşım”, “peyzaj–yapı” ayrımlarını eritir dağınık programı tek mekânsal süreklilik içinde araya getirir. İz, modern mimarlığın “mimari promenad” kavramının kamusal yorumu olduğu kadar, geleneksel dokunun dar, kıvrımlı sokağının güncel karşılığıdır. Muğla’nın Asar Dağı yamaçlarında teraslanan topoğrafyasını yapının içinde yeniden kurar; kentliyi peyzaj kotundan alıp birinci kat sergi kotuna, oradan black box’a black box’ın üzerinden çatı terasına taşır. En üst kottaki manzara ayrıcalık değil kamusal haktır; her kamusal kota eşit erişim, servis bandındaki asansörlerle güvence altına alınır.
.Çağdaş Arasta. İz’in zemindeki ilk evresi, cami meydanından yapıya uzanan çağdaş arastaya dönüşür. Sarmaşığın sarılmasına olanak tanıyan, ışığı süzen örtüler “yeşil tavan fonksiyon bandı”; tam gölge veren masif örtüler ise “masif gölge bandı” olarak adlandırılır. örtülerin altındaki oturma öğeleri, cami meydanından yapıya kadar su öğesiyle birlikte akar; aynı iz üzerinde bisiklet park alanı tanımlanır. Zemin böylece suyun, gölgenin karşılaşmanın örgütlendiği kamusal mekana dönüşür.
.Kütle, Plan İkili Kimlik. Yapı yuvarlak kolonlar üzerinde yükselir; taşıyıcının açıkça görünmesi çatıyı taşıması, caminin son cemaat yerini revak kültürünü bugüne taşıyan yorumdur. Aynı jest Le Corbusier’nin beş ilkesine (pilotis, serbest plan, serbest cephe, çatı terası, yatay açıklık) bağlanır: kolonların zemini serbest bırakması kesintisiz kamusallığı mümkün kılar. Program iki kanada ayrışır: güney kanat idari güvenli çekirdek, batı–kuzey kanat kamusal mekânların akışkan örgüsü. İdari kanat üst kotlarda kontrollü giriş–çıkışıyla güvenli kalırken kamusal alanla görsel bağını koparmaz; hizmet katlarının koridorları cam ardından kamusal boşluğa açılır, böylece denetim şeffaflık eş zamanlı tutulur. Komşu otoparka dayanan sağır doğu cephesi, Louis Kahn’ın “hizmet eden/hizmet edilen” ayrımı uyarınca hizmet omurgasına dönüştürülür; asansörler, ıslak hacimler, depolar servis banda çekilerek geriye kalan mekânlar serbest planla örgütlenir. Bitişik nizam nedeniyle deprem yalıtımının uygulanamaması, kısıtı düzen ilkesine çeviren stratejiyle karşılanır.
.Black. Kamusal odakta, teleskobik tribünlü, 95 m²ve 5 m yüksekliğinde asılı black box yer. Parsel 2014’e kadar sinema sahne olarak kent belleğinde yer etmiştir; black box belleğin yenilikçi karşılığıdır. Askıda olması sayesinde kamusallık altından Teleskobik tribünüyle mekân gün sinema, ertesi gün söyleşi, sergi ya atölye.
.Gelenek, Baca, Cephe. Avlu kamusal boşluğa, dış sofa/hayat İz’in sahanlıklarına, cumba vista noktalarına, revak kolon dizisine dönüşür. Çatıda dolaşımın üzerinde yükselen örtü, Muğla bacasının işlevsel yorumudur: güneye 10° eğimle panelleri taşır, baca etkisiyle sıcak havayı çekerek doğal havalandırmayı sürdürür. Yarı açık hacmi çevreleyen beyaz perfore metal ışığı kırar, havayı geçirir. Ofis kanadında çift cidarlı cephe; güneyde yatay, batıda düşey ahşap güneş kırıcılar yaz güneşini keser, kış güneşini.
.Zaman Sürdürülebilirlik. Kamusal kanat, idari mesaiden bağımsız çalışabilir; yapı günün her saatinde, tüm kentliye açık özellikle genç nüfus için güvenli davetkâr çekim merkezi olarak yaşar. Edilgen iklimlendirme, güneş panelleri su öğesi enerji yükünü düşürür; serbest plan mekânları gelecekte dönüştürülebilir kılar.
.Sonuç. Öneri binadan çok kamusal güzergâh kurar: sokaktan başlayıp suyun çağdaş arastanın kenarından geçerek black box’ın sahnesinden çatının panoramasına yükselen kesintisiz deneyim. Cam ardındaki idari katlar akışa sırtını dönmez; hizmet mekânları, gün boyu süren kamusallığın tanığı. deneyimi kuran Kamusal İz üzerinde kentli, hem geçmişini hatırlar hem bölgenin sosyal kültürel aktivitelerine farklı kotlarda katılır.
