Evet, Nevermind 35 yaşında. Bunu fırsat bildik sanki bugüne kadar hiç yapmamışızcasına albümü tekrar tekrar dinleyelim, günlerce onunla yatıp kalkalım dedik. Açıkçası çok iyi geldi ortaya A’dan Z’ye sözlük çıktı. Maddelerin arasında röportajlar, konser kayıtları başka okumalık, izlemelik kaynaklar bulacaksınız.
Aberdeen
Kurt Cobain Krist Novoselic’in yolları, Washington eyaletinin Aberdeen kentinde kesişti. Nirvana büyüdükçe grubun hikâyesi Seattle’la özdeşleşti ama başlangıç noktası aslında orasıydı. 2005’te şehrin girişindeki “Welcome to Aberdeen” tabelasına, Cobain anısına Nevermind’dan anlamlı şarkı adı eklendi: “Come As You.”
Butch Vig
Madison’daki Smart Studios’un kurucularından, Killdozer Tad gibi gruplarla çalışmış prodüktör (ileride Garbage’ın davulcusu olacak) Butch Vig, Nirvana’yla ilk kez 1990’ Smart’ta buluştu. oturumlardan Nevermind’a giren tek kayıt “Polly”. albümü Los Angeles’taki Sound City’ kaydederken prodüktör olarak yine Vig’i istedi. Vig’in 2016’ Kerrang! yazarı Stevie Chick’e anlattığına göre “Smells Like Teen Spirit”i provada ilk duyduğunda Cobain’e sadece “ daha çalın” demiş. “Something in the Way”i grupça kaydetme denemesi istediği sonucu vermeyince Cobain’in gitarını vokalini kontrol odasında kaydetmiş; davul çello sonradan eklenmiş. Röportajın tamamı harika anekdotlarla dolu, buradan okunabilir.
Chim Chim
Nevermind’ın CD baskısını ters çevirince Cobain’in oyuncak maymunu Chim Chim’le karşılaşıyoruz. İlk plak baskısında ise iç zarfın üzerinde. Chim Chim, Cobain’in çiğ et fotoğraflarını Dante’nin Cehennem’inden figürleri araya getirdiği kolajın önünde duruyor; dikkatli bakınca başının üstünde KISS üyeleri seçiliyor.
Drain You
Rolling Stone yazarı David Fricke, 1993’teki Chicago konseri sonrası sıcağı sıcağına Kurt Cobain’le röportaj yapıyor; neden “Smells Like Teen Spirit”i çalmadıklarını soruyor yanıt “Drain You”ya bağlanıyor: “Herkes şarkıya kadar kafayı takmış durumda ki! kadar büyük tepki almasının sebebi, klibin MTV’ milyon kere karşılarına çıkmış olması. Kafalarına kazındı artık. Oysa yazdığım başka şarkıların en az onun kadar iyi, hatta belki daha iyi olduğunu düşünüyorum; ‘Drain You’ mesela. Sözlerini seviyorum çalmaktan hiç sıkılmıyorum. Belki ‘Teen Spirit’ kadar büyük hit olsaydı onu kadar sevmezdim.”
Eighties
“araklama”, “çalma”, “öykünme” tartışması klasiği. Killing Joke’un 1984 tarihli “Eighties”iyle “Come as You Are”ın gitar rifflerini arka arkaya dinleyince efsanenin nereden çıktığını anlamak zor değil. Cobain benzerliğin farkındaydı; yüzden “Come as You Are”ın albümden önce single olarak yayımlanması konusunda tereddütleri vardı. Riffin bilinçli ödünç alma yoksa çarpıcı tesadüf mü olduğuysa müzik tarihinin kesin cevaba kavuşmamış sorularından biri olarak kaldı. Hikâyenin tuhaf devam kısmı Killing Joke’un uzun süredir hayranı olan Dave Grohl, gruba 2003 tarihli albümünde davulda eşlik etmişti.
Fotoğraf
Kirk Weddle’ın çektiği kapakta oltanın ucundaki dolara uzanan bebek, dört aylık Spencer Elden. Büyüdüğünde fotoğrafı birkaç kez yeniden canlandırdı, göğsüne Nevermind dövmesi yaptırdı; yandan tanımadığı milyonlarca insanın kendisini görüntüyle bilmesinden duyduğu rahatsızlığı dillendirdi. 2021’ Nirvana üyelerine, plak şirketlerine Kirk Weddle’a dava. Dava reddedildi, temyizle yeniden açıldı, 2025’te tekrar reddedildi. Elden son kararı temyize taşıdı. Kapak aynı kapak olmaya, fotoğraftaki kişinin ona bakışıysa yıllar içinde sık sık değişmeye devam ediyor anlayacağınız.
Gizli şarkı
Nevermind’ı CD’den dinlerken “Something in the Way” bitiyor, yaklaşık on dakika sessizlik geçiyor anda “Endless, Nameless” giriyor. Butch Vig’in Mojo’nun Mayıs 1998 sayısında anlattığına göre parça, ilk baskıda mastering sırasında yanlışlıkla atlanmış sonraki baskılara eklenmiş.
Hair metal
“Nirvana hair metal’i öldürdü.” Nevermind’ın başarısından sonra, 80’lerin kabarık saçları gösterişli gitar sololarıyla özdeşleşen rock ortamındaki değişim sık sık cümleyle anlatıldı. Yıllar yıllar sonra konuya açıklık getirme görevini niyeyse Tool’dan Maynard James Keenan üstlendi. Yahoo Music’e verdiği röportajda dinleyicilerin hair metal gruplarından yorulduğunu, Nirvana’nın “doğru anda” ortaya çıktığını söylemiş grubun başarısını zamanlamaya bağlamıştı. sansasyonel açıklamanın ardından Alternative Nation’ın görüşünü aldığı Krist Novoselic Keenan’a hak vermiş “Faith No More Jane’s Addiction gibi grupların ana akımda önümüzü açtığını hep söyledim” demişti. Ne diyelim, düşüncesi bile komik ama hair metal’i Nirvana öldürdüyse, olay yerinde başka grupların parmak izi.
In Bloom
“In Bloom”un hikâyesi Nevermind’dan öncesine uzanıyor. Nirvana şarkıyı 1990’ davulda Chad Channing varken kaydetmişti. Dave Grohl’lu albüm versiyonu 1992’ single olarak yayımlandı. Kevin Kerslake’in grubun eski televizyon şovuna konukmuş gibi göründüğü siyah beyaz klibi üç farklı kurguyla dolaşıma girdi. Şarkıyı bugüne dek coverlayan isimler arasında Sturgill Simpson, Post Malone, Hooverphonic Fink.
John Lennon yöntemi
The Beatles üyeleri arasında Cobain’in favorisi açık ara John Lennon’dı. Butch Vig, The Story Behind the Song podcast’inin 2022 tarihli “Smells Like Teen Spirit” bölümünde hayranlığın Nevermind kayıtlarında nasıl işine yaradığını anlatıyor. Cobain, bazı vokalleri ikinci kez söyleyip kayıtları üst üste koyma fikrini fazla yapay bulmuş. Lennon’ın aynı yöntemi kullandığını söyleyince Cobain birkaç saniye susmuş, ardından “Tamam” diyerek yeniden mikrofonun başına geçmiş.
Kalkan
“I’ll arrest myself, I’ll wear a shield” (“Kendimi tutuklayacağım, kalkan kuşanacağım”) dizesindeki kalkan, Cobain’in sol kolundaki dövmeye işaret ediyor. İçindeki K, Olympia merkezli K Records’ın logosu. Charles. Cross’un Heavier Than Heaven (2001) biyografisinde Krist Novoselic, albümün fan favorilerinden “Lounge Act”in Bikini Kill davulcusu (aynı zamanda Cobain dönem sevgili olan) Tobi Vail hakkında olduğunu söylüyor; Cross Cobain’in dövmeyle Vail’i etkilemek istediğini yazıyor. Cobain ise Michael Azerrad’ın Come as You Are (1993) kitabında dövmeyi kendisine çocuk kalmayı hatırlatmak için yaptırdığını anlatıyordu.
Lansman davetiyesi
Nevermind’ın çıkışına 11 gün kala, 13 Eylül 1991 Cuma günü Seattle’daki Re-bar’ dinleme partisi düzenlendi. 13. Cuma davetiyeye konu olmuştu: “Nevermind Triskaidekaphobia, Here’s Nirvana.” Davetlilere albümün baştan sona, yüksek sesle çalınacağı söyleniyordu. Plak iki kez döndükten sonra grup, gecenin DJ’i olan Sub Pop kurucusu Bruce Pavitt’ten disko new wave açmasını istedi. Gecenin sonunda ise yemekler havada uçuşmuş; Nirvana üyeleri kendi partilerinden kovulmuştu.
Matt Reeves
2022 tarihli bol kasvetli The Batman’in yönetmeni Matt Reeves, Empire’a verdiği röportajda filmin ilk perdesini yazarken sürekli “Something in the Way”i dinlediğini anlatmıştı. Şarkı, Robert Pattinson’ın canlandıracağı Bruce Wayne’i içine kapanmış biri olarak düşünmesinde etkili olmuş. Nevermind’ın muhtemelen Gotham’a en çok yakışacak şarkısı, Reeves’in filminde hem açılış hem kapanışta duyuluyor.
National Recording Registry
ABD Kongre Kütüphanesi, Nevermind’ı National Recording Registry’nin 2004 seçkisine. Kültürel, tarihsel veya estetik açıdan önemli ses kayıtlarının korunması için oluşturulan listedeki en yeni tarihli albüm, 1991 çıkışlı Nevermind’dı. Kütüphane, seçimin gerekçesinde Cobain’in ham vokallerine, sert ritimlere şarkıların ani dinamik değişimlerine dikkat çekiyor. Aynı listede yer alan 50 kayıt arasında The Beach Boys’un Pet Sounds’u, John Williams’ın Star Wars’u, John Coltrane’in Giant Steps’i Public Enemy’nin Fear of a Black Planet’ı
On a Plain
Cobain, The Observer’dan Jon Savage’a 1993’te verdiği röportajda “On a Plain”i artık akustik çaldıklarını söylemiş eklemiş: “Keşke albüme öyle kaydetseydik, kulağa çok daha iyi geliyor.” Savage sözlerin ne anlattığını sorunca cevabı “Klasik yabancılaşma, sanırım” olmuş. Ardından açıklamadan pek emin olmadığını eklemiş; şarkı sözlerini defterlerindeki şiir parçalarını araya getirerek yazdığını, kendisinin onlara her seferinde başka anlam verdiğini anlatmış.
Pixies
Kurt Cobain, Pixies’i ilk duyduğunda grupta çalması gerektiğini düşünmüş; olmadı, en azından Pixies cover grubunda. Kaynağımız, daha önce bahsini geçirdiğimiz 1994 Rolling Stone röportajından “Smells Like Teen Spirit”i nasıl yazdığını anlattığı bölüm. Aklında “kusursuz pop şarkısı” varmış Pixies’in sessiz bölümlerden gürültülü nakaratlara sıçrayan dinamiğini kullanmaya çalıştığını açıkça kabul ediyormuş. Pixies’in Trompe le Monde albümünün ABD’ Nevermind’la aynı gün yayımlanması hoş detay.
Reading 1992
Nirvana’nın Reading Festival’daki konserinden önce Cobain’in sahneye çıkamayacağına dair türlü söylenti dolaşıyordu. Grup dedikodulara oyunla karşılık verdi: Müzik yazarı dostları Everett True, Cobain’i hastane önlüğüyle tekerlekli sandalyede sahneye sürdü. Ardından Cobain ayağa kalktı grubun sonradan albüm olarak yayımlanacak meşhur konseri başladı. Performansın tamamı (şakanın perde arkası görüntüleriyle birlikte) YouTube’ mevcut.
St. Vincent
St. Vincent, Nevermind’ı çocukken arkadaşının garajında kaykay yapmayı öğrenirken tekrar tekrar dinlermiş. 2014’te GCN’e verdiği röportajda “Lithium” için “ şarkı bana ‘Ben bunu yapmak istiyorum’ dedirtti” demişti. Aynı yıl Nirvana’nın Rock & Roll Hall of Fame töreninde Dave Grohl, Krist Novoselic Pat Smear’le sahneye çıkıp “Lithium”u söyledi. 11 yıl sonra, California yangınları için düzenlenen 2025 FireAid konserinde aynı üçlüyle kez “Breed”i söyleyerek Nirvana setini.
Türkiye baskısı
Nevermind’ın Türkiye’deki yolculuğu, albümün dünya çapında uyandırdığı yankının birkaç ay gerisinden takip edilebiliyor. Cumhuriyet’in, 2 Şubat 1992 tarihli dergi ekinde albümün MMY etiketiyle Türkiye’ yayımlanmasının beklendiği haberi, okura “Nevermind’a yerlerde rastlarsanız, kaçırmayın” tavsiyesiyle verilmiş. Nisan ayında ise Nirvana çoktan Blue Jean’in kapağına çıkmış; grup “Rock’n’roll’un yeni prensleri” olarak ilan edilmişti. DGC/MMY logolu, GEC 24425 katalog numaralı Türkiye baskısı kaset kısa süre sonra raflardaki yerini almıştı.
Uyarı etiketi
Kapaktaki çıplak bebek, Geffen/DGC’nin satış ekibinin muhafazakâr mağaza zincirlerinin albümü raflara koyup koymayacağını sorgulamasına sebep olmuş. Michael Azerrad’ın Come as You Are biyografisine göre sanat yönetmeni Robert Fisher, ihtimale karşı fotoğrafın rötuşlu versiyonunu hazırlamaya başlamış. Kurt Cobain ise 1991’ Roy Trakin’e verdiği röportajda, gerekirse bölgeyi etiketle örtebileceklerini söylemiş. Etikete yazmak istediği cümle şuymuş: “Bundan rahatsız oluyorsanız gizli pedofil olmalısınız.” Sonunda ne etiket basıldı ne rötuşlu kapak kullanıldı.
The Vaselines
Nirvana, İskoç ikili The Vaselines’ın şarkılarını defalarca coverladı. “Molly’s Lips” “Son of a Gun” yorumları 1992’ yayımlanan b-side toplaması Incesticide’ yer alıyordu. “Jesus Wants Me for a Sunbeam” şarkısına “Jesus Doesn’t Want Me for a Sunbeam” adıyla yaptıkları cover sonraki yıl kaydedilen MTV Unplugged performansında çalınmıştı. Nevermind’ın 20. yılı için SPIN dergisinin hazırladığı Newermind: A Tribute Album derlemesinde ise roller değişti; kez The Vaselines, “Lithium”u yorumladı.
Yol parası
Nevermind kayıtları için Los Angeles’a gidecek Nirvana’nın her şeyden önce benzin parasını bulması gerekiyormuş. OK Hotel’ın konser programcısı Steve Moriarty’nin Mark Yarm’ın Everybody Loves Our Town kitabında anlattığına göre grup, 17 Nisan 1991’ Seattle’daki mekânda masrafı çıkarmak için son anda ayarlanan konsere çıkmış. Hatta Nirvana’ya Fitz of Depression Bikini Kill eşlik etmiş. Kimi kaynaklarda konserin Fitz of Depression üyesi Mikey Dees için düzenlenen yardım konseri olduğundan bahsediliyor. Kayıtlara “Smells Like Teen Spirit”in ilk kez canlı çalındığı gece olarak geçen performans filme alınmış; görüntüleri daha sonra Hype! belgesinde kullanılmış.
Zirve
11 Ocak 1992 tarihli Billboard 200 listesinde Nevermind, Michael Jackson’ın Dangerous albümünü geride bırakarak numaraya yükseldi. Nirvana aynı gece ilk kez Saturday Night Live’a konuk olup “Smells Like Teen Spirit” “Territorial Pissings”i çaldı. İkinci parçanın sonunda grup üyeleri enstrümanlarını parçaladı. SNL sahnesinden böylece indiler inmesine ama çıktıkları zirveden indiklerini söylemek.
