Uzun süredir masamda, artık tozlanmaya yüz tutmuş kitap, bibliyografya çalışması duruyordu. Ha bugün ha yarın ele alırım derken ‘Barış Süreci’ olarak adlandırılan 2026 yılına geldik. Daha fazla ertelemenin anlamlı olmayacağını düşünerek tez elden özetlemeye çalıştım.
Çalışma, 1980 yılında. Parseğyan,. Haçaduryan,. Ğazarosyan kollektif editörlüğünde Yerevan’ yayınlanmış. Başlığı ‘Hay Barperagan Mamulı Kırderi Masin’ (Ermeni Süreli Yayınlarında Kürtler, Bibliyografya 1850-1920), 190 sayfa. Önsözünü, uzun yıllar Ermenistan Yazarlar Birliği'nin Kürt Yazarlar Şubesi başkanlığını yapan Garlen Çaçani kaleme almış. Çaçani Ermenice süreli yayınların tarihçesini kısaca ele aldıktan sonra yayınlarda Anadolu’nun farklı vilayetlerindeki Kürtlerin sosyal ekonomik, siyasal, kültürel durumu, Kürt ağa, şeyhlerin faaliyetleri, iç çatışmaları, toprak sorunu, Ezidiler, Kürt-Ermeni ilişkileri gibi pek çok farklı konuya ilişkin yazılanları başlıklar halinde derlemiş.
1868, New. Ermeni Harfli Kurmanci Ders KitabıErmenice süreli yayınlarda, Ermeni-Kürt kültürel bağları, Kürtlerin sosyo-ekonomik durumu, kültürü, folkloru daha birçok konu belirgin şekilde yer alıyor. Zengin edebiyata süreli basına sahip olan hiçbir halkın, Kürtler hakkında Ermeni basını kadar çok yazmadığı söylenebilir. Kürt alfabesinin yaratılması, Ermeni harfli Kürtçe alfabe basımı, Kürt çocuklarının eğitimi için Ermeni okullarında ortak eğitim gibi pek çok konunun yayınlarda yer alındığı görülüyor.
Ermeni, Türk Kürt emekçileri, ağır sosyo-ekonomik koşullar altında birlikte yaşamıştır. durum, şüphesiz ki halkların siyasi kaderi manevi hayatının çeşitli alanları üzerinde iz bırakmıştır. Çaçani’nin hazırladığı dökümde Türk paşalarının, Kürt ağa beylerinin baskı sömürüleri arttıkça, Ermeni Kürt emekçilerin dostluğunun daha güçlendiği ortak hareket etmeye başladıklarına dair fazla sayıda haber yorumun yer aldığı görülüyor.
Bibliyografyada 1850 -1920 yılları arasında yayınlanan Azadamard (Özgürlük Kavgası-İstanbul), Artsakank (Yankı), Troşag (Bayrak- Cenevre, Paris), Hınçag (Çan- Londra), Arşaluys Araradyan (Ararad Şafağı- İzmir), Püzantion (Bizans- İstanbul), Hantes Amsorya (Aylık Dergi- Avusturya), Horizon, Masis (Ağrı Dağı- İstanbul), Meğu Hayasdani (Ermenistan Arısı-Tiflis), Mşag (Reçper-Tiflis), Nor Tar (Yeni Asır-Tiflis) Daraz (Tarz/Biçim-Tiflis) süreli yayınlarında Kürtlerle ilgili 1302 adet farklı başlık yer alıyor.
başlıklar altında yer alan bilgilerin tümünü tercüme etmek içeriğine yer vermek çalışmanın sınırlarını aşıyor. nedenle yayınlarda yer alan başlıklardan seçki hazırladık, her başlıkla ilgili yayınlara ulaşarak okuyarak yayın tarihi sayısını belirterek iki satır olsa içeriği hakkında özet bilgi vermeye, iki haber yoruma ise daha geniş yer ayırmaya çalıştık. seri halinde yayınlayacağımız seçkiye Azadamard gazetesi başlıyoruz.
Azadamard gazetesinden seçkiler
1918-1921 tarihlerinde İstanbul’ yayınlanan, 4 sayfalık, 65x48 cm ebadında günlük gazetedir. Yazı İşleri Müdürlüğünü Rupen Zartaryan Hagop Cololyan (Siruni) yürütmüştür. Gazeteye birçok aydın katkı sunar. Farklı tarihlerde Araçamard (Öncü Mücadele), Pakin (Sunak), Pütania (Bitinya), Aztag (Faktör/Etki), Meğu (Arı), Şant (Yıldırım), Cagadamard (Muharebe), Artaramard (Adil Mücadele) Ariamard (Cesur Mücadele) adlarıyla çıkar.
Azadamard, Taşnaksutyun Partisi’nin resmi yayın organıydı. partinin Kürtlerin Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı pek çok vilayette, sancakta, kazada hatta köylerde şubeleri veya temsilcilikleri vardı. nedenle Azadamard gazetesinin 1909-1914 yılları arasındaki çeşitli sayılarında Kürtlerle ilgili tam 162 haber, makale, yorum yayınlanmış. Haberler kısaca içerikleri şöyle:
1909, No:4-5
1860’ta Ermeni çocuklara Kürtçe eğitim vermek amacıylaErmenice Ermeni harfli Kurmanci olarak yayınlanan kitap
Rupen Zartaryan’ın “Bahanç”(Talep/ihtiyaç) makalesi.
Ayrıca Kürtçe roman tanıtımı. Ayrıca Dersim Kürtlerinin Türk tacizlerine karşı mücadelesi hakkında haber.
1909, No:6
Kürtlerin Harput Vilayetinde sosyal, siyasal durumu, Ermeni-Kürt ilişkileri Türk hükümetinin yöndeki politikası içerikli haberler.
1909, No:18-19
Ezidilerin kökeni, toprakları, nüfusları, yaşam tarzları inançları/ibadetleri hakkında tarihsel inceleme. Ermeni-Kürt dostluk ilişkileri hakkında haber.
1909, No:18
Hınıs bölgesinde Ermeni-Kürt ilişkileri hakkında haber.
1909, No:20
Harput’tan bölgedeki Kürt-Ermeni ilişkileri hakkında mektup. Ayrıca Dersim’ Kürt hareketleri hakkında haberler.
1909, No:21
Kiğı’ Kürtlerin soy ilişkileri Haydar, Mehmet Halil Ağaların iç kavgaları hakkında haberler.
1909, No:21
A.Terziyan imzasıyla Ezidiler hakkında makale. Ezidilerin yaşadıkları bölge, nüfusları, yaşam tarzları, soyları, Ermenilerle dostluk ilişkileri hakkında bilgiler.
1909, No:26
A. Misag imzasıyla Van’dan mektup. Van vilayetinde Kürt-Ermeni ilişkileri Türk hükümetinin konudaki politikaları hakkında bilgiler.
1909, No:28
H. Şahbazyan imzasıyla Ezidilerin nüfusu hakkında doğrulama makalesi. Ezidiler yaşadıkları yerler hakkında bilgiler.
1909, No:40
" Kürdün İtirafları, Komplo Planı Hakkında" Ahmed Fazi, Silvan Ermenilerine, Ermeni köylerine saldırmaya hazırlanan birkaç Kürt aşiret reisinin komplosu hakkında bilgi veriyor.
1909, No:51
S. imzasıyla Kürtler arasında yazı edebiyat üzerine makale. Ayrıca Ermeni-Kürt dostluk bağları, Taşnak Partisi’nin öncülüğünde Kurmanci Kürtçesi ilk Ermeni harfli Kürtçe okuma kitabının hazırlanması hakkında haberler.
1909, No:58
Haberler: Ünlü Kürt reisi Genco –Papari yağmalarına devam ediyor. Kürt Reisin Sasun’daki faaliyetleri Kürt soyları/aşiretleri arasındaki kavga.
1909, No:77
Bitlis vilayetinde Kürt- Ermeni ilişkileri, Kürt aşiretleri arasındaki kavgalar hakkında haberler.
1909, No:77
Aziz imzasıyla İran’dan mektup: İran sınırında Kürt kavgaları, Kürt-Rus ilişkileri hakkında bilgiler.
1909, No:88
A. Menag imzasıyla Van’dan kısa haberler: Kürt-Ermeni ilişkileri, Kürt aşiret reislerinin Van’daki faaliyetleri.
1909, No:101
Van’dan mektup: Van’ Kürt-Ermeni dostluk ilişkileri, Türk hükümetinin ilişkileri engelleme yönündeki çabaları.
1909, No:112
Bulanık’tan mektup: Ermeni-Kürt ilişkileri, Kürt ağalar Fati Tizakh’ın Bitlis’teki faaliyetleri.
1910, No:182
“Dağların arkası” imzasız makale: Kürt- Ermeni dostluk ilişkileri, Ermeni siyasi partilerinden birinin, birlikte mücadele etmek için Kürt çalışanlarına yaptığı çağrı.
Ayrıca, ‘Kürtler silahlanıyor’, ‘Sasun’lu Kürt reislerinin toplantısı’, ‘Türk yağmalamalarına karşı Kürtlerin silahlanması mücadele için çağrı’ haberler.
(Sürecek)
Kürt Okulları: İstanbul yoksa taşra ?
(Azadamard, 1910, No:190, Ermenice yayınlanan imzasız analizin geniş özeti)
Bazı Kürt aydınları, İstanbul' Kürt çocukları için "Meşrutiyet Mektebi" adıyla okul açtılar.
Fikir güzel umut vericidir. Şimdiye kadar Kürt çocuklarını eğitme kaygısını taşıyan hükümetti, Hamidiye yönetimiydi; şimdi ise Kürt bireyler eğitim amacıyla kurulmuş dernek işin başında durmaktadır.
İstanbul' açılan Kürt okulları hakkındaki makaleFikirden ziyade, girişimi üstlenenlerin niteliği dikkat çekmekte Kürt yaşamında kayda değer olgu olarak ortaya çıkmaktadır.
Ermenilerin yaşadığı doğu vilayetlerinin tüm topraklarını tutmuş olan Kürt aşiretleri; göçebe, sürekli hareket halindeki yaşam tarzları savaşçı gelenekleriyle, kendilerini her zaman baskınlara vererek medeniyet bakımından geride kalmışlardır. Böylece sadece kendileri ahlaki kültürel olarak zarar görmekle kalmamış, aynı zamanda birlikte yaşadıkları unsurlar, onların barışçıl emelleri huzurlu gelişimi için tehlike oluşturmuşlardır.
Zihnin ışığı Kürt halkı için meçhul kalmış, eğitim yuvası ise hor görme konusu olmuştur.
İşte durum, Hamidiye diktatörlüğünün elinde silah haline geldi. yönetim, aşiret reislerinin gönlünü kazanmak için çabasını esirgemedi; çocukları için okullar açtı, ancak okulları Kürt unsurunu eğitmek yükseltmek için değil, nüfuzlu Kürtleri her zaman tahtına sadık, talimatlarına cani planlarına itaatkâr tutmak amacıyla.
İşte şimdi, birkaç Kürt yurtseveri, kendi güç imkânlarıyla Kürt halkının tek düşmanı olan cehalete karşı bayrak açıyorlar.
Şüphesiz mücadele zordur; çünkü Kürt dünyasına egemen olan gelişme karşıtı önyargılar ne kadar yoğun dirençliyse, fikren mücadeleye katılanların takdire şayan sayısı kadar azdır. Önerilen hareketi başarıya ulaştırmak için gerekli olan pratik imkânlar tüm koşullar kadar eksiktir.
Zorluklar ne kadar büyük olursa olsun. Ancak Kürt liderler yılmamalı geri adım atmamalıdır; çünkü halklarının varlığı geleceği, aynı zorluklara engellere karşı yürütülen bilinçli kararlı mücadeleye bağlıdır.
Bırakın ilk işareti İstanbul versin, Hocapaşa sokağında "Meşrutiyet Okulu" açılsın; ancak Kürt düşünsel hareketinin çapası başkent değildir olamaz. çapa bizzat Kürdistan'dır, bizzat Kürt nüfusun kendi yerinde kendi bölgesinde bulunmasıdır. Kürt aydınlarının halk adamlarının faaliyetleri orada yoğunlaşmalıdır; böylece hiç değilse şimdilik yerleşik Kürt köylü kesiminde temel atılabilsin, yol açılabilsin yavaş yavaş eğilim istek yaratılabilsin.
“Kürt uyanışı ilk işaretlerini vermekte”
Kürt toplumunun kendisi yönetilmeye yönlendirilmeye muhtaçtır; oysa İstanbul, vilayetlerden çok uzaktır burada başlayan çalışma, zaten onsuz hareketsiz, atılımdan yoksun taşlaşmış olan toplumsal düşünce üzerinde etkili hareketle yansıma bulamaz.
"Başlamak işin yarısıdır" der atasözü. Kürt uyanışı ilk işaretlerini vermektedir. Şimdi tek gereken; yılmadan dirençle açılan yolu genişletmektir.
Bugünün az sayıdaki Kürt aydınının başlattığı iş, gelecekte Kürt tarihinin unutulmaz sayfalarından birini oluşturmaya adaydır.
