35 yıl önce, 21 Eylül 1991' Ermenistan' yetişkin nüfusun yüzde 95,4'ü sandığa gitti yüzde 94,3'ü SSCB dışında demokratik, bağımsız devlete "evet". İki gün sonra Yüksek Konsey bağımsızlığı ilan.
yılki kutlamaların teması olan "Kalıcı Devlet" ana fikriyle 21 Eylül’ Cumhuriyet Meydanı'nda konuşan Paşinyan, beş yüz yıl boyunca bağımsız devletin hayalini kurduklarını söyledi. Artık vatan hayal etmeye gerek olmadığını, çünkü Ermenistan Cumhuriyeti'nin "hayallerimizin vatanı" olduğunu ekledi. Devletin kalıcılığının her gün yeniden kazanılması gereken asıl mesele olduğunu vurguladı konuşmasının son cümlesinde vatandaşa doğrudan seslendi: "Devlet sensin, Ermenistan Cumhuriyeti sensin."
Paşinyan beş yıl önce ne demişti?
kapanışı beş yıl önceki 30. yıl konuşmasıyla yan yana koymak önemli. Paşinyan 2021' 44 günlük savaşın hemen ardından, konuşmasını "yaşa yüksel Ermenistan, yaşa yüksel Artsakh" sözleriyle, düşen şehitler adına bitirmişti. yılki kapanışta ise Artsakh (Dağlık Karabağ) yoktu. Tek kelimenin düşmesi, 2023 sonrasında devletin meşru coğrafyasının nasıl yeniden çizildiğinin en yalın göstergesi.
Geçtiğimiz yıl, "Devlet sensin, Ermenistan Cumhuriyeti sensin" cümlesinin Sivil Sözleşme kurultayında ilan edilen, "Gerçek Ermenistan" programının sloganı olduğunu yazmıştım. "Kalıcı Devlet" teması rastgele seçilmiş değil. Ağustosta kabul edilen 2026-2031 hükümet programının önsözünde hükümet, bugünkü kararlarını Ermenistan Cumhuriyeti'nin kalıcılığı vizyonuna göre ayarladığını, yeni kavrayışın "Gerçek Ermenistan" ideolojisinde ifadesini bulduğunu yazmıştı.
Yani 35. ideolojinin kutlama diline dönüştüğü. Ama yıldönümüne giden haftalar, dilin hangi cümlelerinin henüz tamamlanmadığını gösterdi.
Hangi cümleler henüz tamamlanmadı?
Birincisi güvenlik. Putin 2 Eylül' Ermenistan ihtiyaç duymuyorsa Gümrü'deki üssü "yarın bile" çekmeye hazır olduklarını söyledi. Paşinyan 17 Eylül'deki yanıtında, 102. Askeri Üs'ün Ermenistan'ın güvenliği için hayati olmadığını hatırlattı. Çekmek isterlerse itiraz etmeyeceklerini, istemezlerse konuşmaya hazır olduklarını söyledi. Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü'nden (KGAÖ) çıkarılma ihtimaline aynı tonda yanıt verdi. aslında hükümet programının mantığıyla tutarlı. 87 sayfalık metinde ne KGAÖ'nün ne üssün adı geçiyor. Rusya'ya ayrılan tek paragraf ilişkilerin "dönüştürülmesinden" söz ediyor. Bunun yanı sıra 18 Eylül' ABD ikili savunma istişarelerinin sonunda protokol imzalanırken, Rus basını bunu KGAÖ'yü donduran Ermenistan'ın ABD'ye yönelişi olarak sundu.
Eksik aslında tam arada kalmışlık. "Gerçek Ermenistan" kendi kararını kendisi veren devleti anlatıyor ama KGAÖ'deki statü üssün geleceği şimdilik Moskova'nın atacağı adıma bırakılmış görünüyor. "Çıkarmak isterlerse çıkarsınlar" strateji değil ancak tavır olabilir. Halbuki kalıcı devlet iddiasının, kendi güvenlik haritasını kendi cümleleriyle yazması gerekiyor.
Ermenistan iki yolu birden yürüyecek?
İkincisi Avrasya-Avrupa ikilemi. Rusya Güvenlik Konseyi Sekreteri, eski Savunma Bakanı Sergey Şoygu 17 Eylül' Yerevan’ı NATO etkileşimini genişletmeye çalışmakla, Avrasya Ekonomik Birliği'ne (AEB) KGAÖ'ye açıkça "tüketici" gözüyle bakmakla suçladı. Rusya'nın Ermenistan'ın Avrupa entegrasyonunu finanse etmeyeceğini, her adımın sonuçları olacağını söyledi Putin'in daha önce dile getirdiği AB AEB referandumu talebini hatırlattı.
Hükümet programı ise iki yolu birden yürümeyi hedefliyor. AEB içinde etkin iş birliğini, aynı zamanda AB üyelik sürecini başlatan 2025 tarihli kanuna dayanan uyuma çalışıyor. İki yolun ne zaman nasıl ayrışacağına dair yol haritası yok, dolayısıyla Moskova boşluğu kendi takvimiyle doldurmaya çalışıyor.
Üçüncüsü altyapı enerji. Program, tek altyapıya, güzergâha ya ürün fiyatına bağımlılığı dışlamayı ilke koyuyor. konunun demiryolundaki karşılığı ise Rus imtiyazlı yönetim sisteminin, Ermenistan'ın uluslararası ulaştırma ağlarına entegrasyonu için doğan tarihî fırsatı engellemeyecek şekilde gözden geçirilmesi. Paşinyan Rusya bağları koparmak istemediklerinin altını çiziyor fakat imtiyazın devri Moskova'nın satmayı kabul etmesine bağlı.
Enerjide boşluk
Enerjide boşluk daha belirgin. Güneş, depolama nükleer için programda somut hedefler var, doğal gaz için ise. Oysa gaz tam haftalarda sınanıyor. Gazprom Armenia, Rusya'daki ana boru hattında planlı bakım nedeniyle 15-25 Eylül arasında sevkiyatın duracağını, açığın iç rezervler İran'dan ek gazla kapatılacağını duyurdu. Benzer bakım geçen yıl yapılmıştı; yani kriz yok ama çıkarılacak ders. Doğalgazda çeşitlendirme bugün pratikte tek alternatiften ibaret.
Dördüncüsü, belki en önemlisi, içerideki ortaklık. 7 Haziran'daki seçim bunun sınırını göstermişti. Seçmen "Gerçek Ermenistan" çizgisinin sürmesine geniş çoğunlukla onay verirken, yeni anayasa için gereken üçte iki çoğunluğu vermemişti. Hükümet programı üzerine yazdığım yazıyı "Gerçek Ermenistan yalnız iktidarın Ermenistan'ı olarak kalırsa, Dördüncü Cumhuriyet dönem adına dönüşür” uyarısıyla bitirmiştim. Kalıcılık ise, kendisine oy vermeyenin sahiplenebileceği devlet fikriyle mümkün. Paşinyan, konuşmasında buna dair işaretler gösterirken, çözülmemiş pek çok sorun olduğunu kabul etti ama sorunsuz devletin dünyada hiç olmadığını, bunun devleti daha az sevmek için gerekçe olamayacağını söyledi.
35. yılında "Gerçek Ermenistan"ın sözlüğü tamamlanmış görünüyor. Devlet, vatandaş, barış, kalıcılık kavramlarının hepsi yerli yerinde. Eksik olan, güvenlik, ekonomik yön enerji bölümlerinin yarım kalan cümleleri. Hedef “Kalıcı Devlet” ise cümleleri başkaları değil, kendisinin tamamlaması gerekiyor.
