- Azerbaycan, NATO KGAÖ üyesi olmadan, güvenliğini ikili ilişkilerle sağlıyor.
- Türkiye güçlü ilişki sürdürürken, İsrail, Pakistan ABD işlevsel bağlar geliştiriyor.
- Hedefleri arasında kaybettiği toprakları geri almak Hazar havzasını Avrupa’ya bağlamak.
- Dış politikada bağımsızlık vurgusuyla, güçlü güvenlik ilişkilerini sürdürüyor.
- Hidrokarbonlardan uzaklaşarak, transit taşımacılık doğal gaz ihracatına yönelmeyi planlıyor.
Azerbaycan güvenlik dengesini ikili ilişkiler üzerine kuruyor. Azerbaycan, NATO KGAÖ üyesi olmadan, topraklarında yabancı üs bulundurmadan güvenliğini ikili ilişkiler üzerinden kuruyor. Türkiye Şuşa Beyannamesi’ne dayanan ilişkisini sürdürürken İsrail, Pakistan ABD işlevsel ilişkiler geliştiriyor; Rusya İran ise gerilimlere rağmen çalışma ilişkisini koruyor.
Azerbaycan Cumhuriyeti, Hazar Denizi kıyısında yer alan Güney Kafkasya ülkesidir. Rusya, Gürcistan, Ermenistan İran kara sınırını an ülke; Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden Türkiye kısa sınıra sahiptir. Nahçıvan, Ermenistan’ın Sünik bölgesi tarafından ana topraklardan ayrılmıştır. Azerbaycan hanlıkları, Gülistan (1813) Türkmençay (1828) Antlaşmaları Rus İmparatorluğu’na dahil edilmiştir. İslam dünyasının ilk parlamenter cumhuriyeti olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-1920), Kızıl Ordu işgali sona ermiş yerini Azerbaycan SSCB’ye (1920-1991) bırakmıştır. Bağımsızlık 18 Ekim 1991’ yeniden tesis edilmiş aynı yılın Aralık ayında yapılan referandumla teyit edilmiştir.
Bağımsızlığın ilk yıllarında Birinci Karabağ Savaşı’nda yenilgi alınmış 1993’te Haydar Aliyev’in iktidara dönüşüne kadar iki kez zor kullanılarak hükümet değişikliği yaşanmıştır. 1995 Anayasası başkanlık sistemi kurulmuş; 2009’ yapılan referandumla görev süresi sınırlaması kaldırılmış, 2016’ ise görev süresi yedi yıla çıkarılmıştır. İlham Aliyev 2003’te babasının yerine geçmiş Şubat 2024’te yapılan erken seçimde yeniden seçilmiştir. Yasama organı, tek dereceli seçim çevrelerinden seçilen 125 üyeli tek meclisli Milli Meclis’tir. Kabineyi cumhurbaşkanı atamakta, Milli Meclis yalnızca başbakanı onaylamaktadır. Ülke idari olarak 66 rayon, cumhuriyet statüsündeki 11 şehir Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nden oluşmaktadır.
Azerbaycan uluslararası arenada, Rus altyapısının dışında Avrupa’ya hizmet eden hidrokarbon ihracatçısı enerji transit ülkesi olmasıyla 1990’larda kaybettiği toprakları geri almasıyla bilinmektedir. Ermenistan varılacak nihai düzenleme henüz tamamlanmamıştır: anlaşma metni Ağustos 2025’te Washington’ paraflanmış ancak taraflarca imzalanmamıştır. imza için Ermenistan anayasasının değiştirilmesini şart koşmakta, söz konusu değişikliğin gerektirdiği referandumun ise 2027’den önce yapılması beklenmemektedir.
Azerbaycan Güvenlik Stratejik HedeflerAzerbaycan’ın stratejik hedefleri iki temele dayanmaktadır. Hazar havzasını Rusya İran’dan geçmeden Avrupa’ya bağlayan tek kara koridoru olmak kaybettiği toprakları geri almaktır. alanda belirleyici belge, Şubat 2021’ cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle onaylanan 2022-2026 Sosyo-Ekonomik Kalkınma Stratejisi aracılığıyla hayata geçirilen “Azerbaycan 2030: Sosyo-Ekonomik Kalkınmaya İlişkin Ulusal Öncelikler” belgesidir. Belgede beş ulusal öncelik belirlenmiştir, istikrarlı biçimde büyüyen rekabetçi ekonomiye sahip olmak, sosyal adalete dayalı dinamik kapsayıcı toplum oluşturmak, rekabetçi insan sermayesi modern yenilikçilik alanlar yaratmak, işgalden kurtarılan topraklara tekrar halkın yerleştirilmesi temiz çevre “yeşil büyüme” ülkesi olabilmektir.
Dış politikada hedef, yönetilen bağımsızlıktır. Azerbaycan bağlayıcı ittifak taahhütlerinden kaçınmakta; 2021 tarihli Şuşa Beyannamesi resmileştirilen derin güvenlik ilişkisini korurken Türkiye stratejik iş birliğini sürdürmekte, İsrail önemli silah tedarik ilişkisi yürütmekte, Rusya İran ise herhangi bloğa dahil olmaksızın çalışma ilişkisi sürdürmektedir.
Ekonomik hedef ise hâlihazırda devletin başlıca gelir kaynağı olan hidrokarbonlardan uzaklaşarak transit taşımacılık, Avrupa’ya doğal gaz ihracatı yeşil elektrik alanlarına yönelmektir. kapsamdaki başlıca altyapı projeleri Orta Koridor Nahçıvan bağlantısıdır.
Bölgesel HedeflerGüney Kafkasya, Hazar Karadeniz arasındaki dar kara köprüsü Orta Asya Avrupa arasında hem Rus hem İran topraklarından kaçınan tek doğu-batı güzergâhıdır. Azerbaycan’ın bölge politikası işlevi tekelinde tutma esasına dayanmaktadır: Bakü-Tiflis-Ceyhan Bakü-Tiflis-Erzurum boru hatları, TANAP TAP üzerinden Güney Gaz Koridoru Bakü-Tiflis-Kars demiryolu, tasarım gereği Azerbaycan Gürcistan toprakları üzerinden geçmekte Ermenistan’ı dışarıda bırakmaktadır. Transit taşımacılık hem gelir kaynağı hem Avrupa’nın arz çeşitlendirmesi üzerinde siyasi nüfuz aracıdır.
Kurumsal açıdan Azerbaycan bağlayıcı güvenlik örgütlerinden uzak durmaktadır. NATO Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) üyesi değildir. Üyelikleri daha gevşek nitelikli Türk Devletleri Teşkilatı, İslam İşbirliği Teşkilatı, GUAM 2019-2023 döneminde dönem başkanlığını yürüttüğü Bağlantısızlar Hareketi gibi yapılanmalarla sınırlıdır. tercih, Rusya, Türkiye Batı arasında tercih yapmayı reddeden tutumla tutarlıdır. En kritik ikili ilişki, 2021 tarihli Şuşa Beyannamesi resmileştirilen Türkiye olan ilişkidir. Beyanname, taraflardan birine yönelik saldırı hâlinde karşılıklı yardımı taahhüt etmekte, müşterek savunma sanayi üretimini silahlı kuvvetlerin Türk modeline göre yeniden yapılandırılmasını öngörmektedir. İkinci dayanak Gürcistan ilişkilerdir. Zira batıya yönelen her güzergâh Gürcistan transitine bağımlıdır.
Çözüme kavuşturulamamış bölgesel hedef ise Nahçıvan bağlantısıdır. Nahçıvan’ı dolayısıyla Türkiye’yi ana topraklara bağlamak üzere Ermenistan’ın Sünik bölgesinden geçen güzergâh talep etmektedir. Ağustos 2025 tarihli Washington çerçevesi, Ermenistan egemenliği altında kalacak ABD bağlantılı işletme haklarını içerecek şekilde “Uluslararası Barış Refah için Trump Güzergâhı” adıyla böyle hat öngörmektedir. İran, Ermenistan doğrudan sınırını kesecek her düzenlemeye istikrarlı biçimde itiraz etmekte, Rusya’nın 2020 ateşkes hükümleri kapsamındaki garantörlük rolü ise resmen sona erdirilmiş değildir. Barış anlaşması imzalanana kadar koridor, işleyen gerçeklikten ziyade beyan edilmiş hedef olarak kalmaktadır.
📌 Makalenin Dergide Yer Alan Devam Bölümleri:
- Askeri Hedefler Savunma Sanayii: 2026 savunma bütçesi, konsolidasyon dönemine geçiş Azerbaycan Savunma Sanayii AŞ’nin ihracat hedefleri.
- Tehdit Algısı: Ermenistan sınır gerginliği, İran Mart 2026’ yaşanan İHA krizi Rusya “hamilikten risk kaynağına” dönüşen ilişki.
- Askeri Coğrafya: Kür-Aras ovasının kırılganlığı, Mingeçevir barajının stratejik riski Büyük Kafkas sıradağlarının savunma avantajı.
- İttifak İlişkileri Askeri Doktrin: Türkiye, İsrail Pakistan “üç kardeş” hizalanması; Rusya ABD dengeli ilişki stratejisi.
: külliyehaberajansı
