1980 yılında. Parseğyan,. Haçaduryan,. Ğazarosyan kollektif editörlüğünde Yerevan’ yayınlanan ‘Hay Barperagan Mamulı Kırderi Masin’ (Ermeni Süreli Yayınlarında Kürtler, Bibliyografya 1850-1920) çalışmasını temel alarak Ermeni süreli yayınlarında Ermeniler, Kürtler merkezi iktidar arasındaki ilişkilere dair haberleri başlıklar özet halinde aktarıp, bazı önemli yazıları Ermeniceden Türkçeye çevirmiştik. çalışma haftaya sığmayacağı için dizi haline getirmeye karar vermiş, ilk olarak Taşnaksutyun partisinin gazetesi Azadamard’ çıkan yazı yorumlara yer vermiştik.
Azadamard gazetesinde Kürtlerle ilgili yayınlanan haber, mektup yorumlarla devam ediyoruz.
Yayınların önemli kısmında Kürt aşiret reisleri, ağaları, beyleri ilgili bilgiler önemli yer tutuyor. Aralarındaki ilişkiler, çatışmalar, hükümetle münasebetleri, özellikle Ermenilere yönelik izledikleri inişli çıkışlı politikalar dikkate değer bilgiler sunuyor.
Haberlerde Kürtlerin İran, Irak Suriye, Türkiye coğrafyasında varlıklarına sosyal, siyasal, ekonomik yaşamlarına ait fazla sayıda haber yer alıyor. Günümüzde Ortadoğu coğrafyasında yer alan onlarca Kürt örgütlenmesinin köklerinin ta tarihlere uzandığını görüyoruz.
Tüm bunların gerisinde silahlanmış Kürtler olduğu, güçleriyle sınırsız, yetkisiz, adaletsiz uygulamalarda bulundukları, kendilerine zarar verdikleri nedenle dağıtılmaları silahsızlandırılmaları gerektiği yönünde görüşler basına yansıyor.
Geçen hafta aktardığım gibi “Barış süreci” nitelemesi seri yazının esin kaynağı.
Aklıma kocaman soru takılmıştı. Acaba tarihte benzer süreç yaşanmış mıydı, silahların bırakılması, Kürtlerin silahsızlandırılması gündeme gelmiş miydi? 1910 tarihli Azadamard gazetesinin hükümetin konuyu ciddi şekilde gündemine aldığını, “Anadolunun Güvenliği Kürtlerin Silahsızlandırılması” başlığı altında okuyoruz.
Azadamard gazetesinden seçkiler
1910, No:198
‘Kürt aşiret reisleri sınırda’ haber. Ayrıca Kürtlerin Türkiye’deki sosyal siyasal durumu, birkaç Kürt aşiret reislerinin Türk- İran sınırını aşmaları, Kürt İran silahlı müfrezelerinin çatışmaları, haberler.
1910, No:208
‘Kürt tehlikesi’. İçerikte Kürt aşiret reislerinin silahlandırılması konu ediliyor.
1910, No:215
‘Kürt despotlarının kötülükleri’ haber. İçerikte Kürt ağaları beyleri tarafından Muş bazı köylerinde Ermeni topraklarının işgal edilmesi konu ediliyor.
1910, No:216
‘Kürt hareketleri’ haber. İçerikte Şeyh İbadullah’ın oğlu Abdullah Kağri liderliğinde Bitlis Van vilayetlerinde Kürt hareketinin ön hazırlıklarının yayılmasından bahsediliyor.
1910, No:226
‘Aşiret reislerinin harekâtları’ haberde Kürt aşiret reisleri Haydar Bey, Seyit Ali, Seyit Musa diğerlerinin Kürtlerin yeni harekatları başlatması için ön hazırlık yapmalarından bahsediliyor.
1910, No:228
‘Kürt aşiret reislerinin toplantısı’: Haberde Türk hükümetine karşı yeni hareketler başlatmak amacıyla Varto köylerinde Kürt aşiret reislerinin toplantısı konu ediliyor.
1910, No:230
‘Aşiret komploları, tuzaklar’. (Özel muhabirimizden, ibaresi düşülmüş). Haberde Bitlis Kürt aşiretlerinin yeni Kürt hareketi başlatmak için yaptıkları toplantılardan bahsediliyor.
1910 No:232
‘Toprak sorunu için Ermeni Kürt halkı feryat ediyor’ haberde Malazgirt’te 120 Kürt Ermeninin topraklarının işgali nedeniyle Bitlis valiliğine gönderdiği telgraftan bahsediliyor.
1910, No:243
‘Aşiret dehşeti’ haberde Kiğı’dan Kermağ’a/Kermah (Kemah) kadar Dersimli Haydarbeg faaliyetleri konuda Türk hükümetinin endişesi konu ediliyor.
1910, No:262
‘Türk İran sınırlarında Kürt hareketleri’ haberde Şeyh Abdullah önderliğinde Türk İran sınırında gerçekleşen Kürt toplantısı hakkında detaylar. Ayrıca ‘Yeni isyan başlangıcı sorunu’ ayrı haber.
1910, No:262
‘Kürt çalışanı kendi beyini protesto ediyor’ haberde Kürtlerin sosyal ekonomik durumu konu ediliyor. Ayrıca Kürt Hüseyin Hasan ağaların Sasun’ yarattığı kaos haber yer alıyor.
1910, No:266
‘Kürt edebiyatı ihtiyacı’ yazıda. Kürt Ermeni dostluk ilişkilerine Ermeni harfli Kürtçe alfabe yaratma, Kürtçe alfabe oluşturma çabalarına değiniliyor.
1910, No:296
‘Ezidiler Ermeni kilisesine müracaat ediyor’ haberde Diyarbakır’ 3.000 Ezidi’nin Hıristiyanlığı kabul etmek için Ermeni kilisesine müracaat ettiği belirtiliyor.
1910, No:317
‘Kürt emekçisi kendi ağalarına karşı’ haberde,
Diyarbakır vilayeti Şerefkan köyü Kürt köylülerin Azadamard gazetesine gönderdikleri, yerel idare Kürt ağalar tarafından nasıl baskıya maruz kaldıklarını anlatan mektuba yer veriliyor.
1910, No:321
‘Kürtler, Türkler Ermeniler protesto ediyor’ başlığıyla Bayburt bölgesinde 124 Ermeni, Kürt Türk köylüsünün Azadamard gazetesine gönderdikleri, bölgedeki yağma talanı ele alan mektubu yayınlanmış. Ayrıca Hacı Süleyman Ağa’nın faaliyetleri, Kürtlerin Süleyman Satikh’e karşı protestoları, Eleşkirt Zanpeg köyü sakinlerinin yerel idareye karşı protestoları haberler yer alıyor.
Anadolu’nun güvenliği
Kürtlerin silahsızlandırılması
(Azadamard gazetesinde 1910 yılında 275 sayılı nüshada yayınlanan imzasız analizin geniş özetini sunuyoruz)
Daha büyük talihsizlik şudur ki; tembelleştirici, göçebe Kürt vurkaçcı aşiretleri, Ermeni çalışan nüfusu kadar, ovada çalışan Kürt çiftçi unsuru için aynı derecede felaket kaynağıdır. Kürt çiftçisi, ağaların ağaların oluşturduğu berbat feodal düzenin tam kölesidir. Kürt çiftçisinin boynunda omuzlarında kendi milli ağalarının kılıcı eşit derecede durmaktadır.
Hükümet, Anadolu’daki Kürtlerin silahsızlandırılması meselesini köklü şekilde ele almayı amaçlamaktadır. sorunun çözümü, bundan otuz yıldan fazla süre önce devlet için zorunluluktu; Sultan Hamid rejiminden sonra ise mutlak ihtiyaç haline gelmiştir. zorunluluk, yalnızca barışçıl halkın can çalışma güvenliği açısından değil, aynı zamanda dizginlenemez unsurun ıslahı medenileştirilmesi açısından hissedilmekteydi. Kürt halkının kendi çıkarı geriye kalan silahların nihayet toplanmasını gerektirmektedir; çünkü önlem alınmadıkça kendi soydaşları için felaket olarak kalmaya mahkûmdur.
Anadolunun Güvenliği Kürtlerin Silahsızlandırılması yazınedenle halklar; Asuriler, Aleviler yıkıcı unsurlar için siyasi hakkın kendiliğinden kaybedilmiş sayılması mümkündür. İşte sebepten ötürü ister devlet memuriyetinde ister orduda gerek İstanbul’ gerekse vilayetlerde olsun, eğitimli tüm Kürt bireylerinin; halklarının milli en yüksek çıkarları adına, Anadolu’ Kürt unsuru önünde yeni yaşam yapıcı çalışma dönemi açmak üzere hükümetin girişimine destek vermekle yükümlü olduklarına inanılmaktadır. Tepeden tırnağa silahlanmış çetelerin, yağmanın, yıkım savaşların günlük sıradan olaylar olduğu Orta Çağ tarihi, ister Avrupa’ ister Asya’ hatta Afrika’nın derinliklerinde olsun tüm milletler için çoktan kapanmıştır. Bugün, yaşama gayesi olan halk sırtını yıkıma değil, çalışma araçlarına dayayabilir; Kürt unsurunun önemli kısmı ise araçlara sahip değildir buna alışkın değildir.
“Kürt çiftçiler için felaket kaynağı”
Daha büyük talihsizlik şudur ki; tembelleştirici, göçebe Kürt vurkaçcı aşiretleri, Ermeni çalışan nüfusu kadar, ovada çalışan Kürt çiftçi unsuru için aynı derecede felaket kaynağıdır.
Kürt çiftçisi, ağaların ağaların oluşturduğu berbat feodal düzenin tam kölesidir. Kürt çiftçisinin boynunda omuzlarında kendi milli ağalarının kılıcı eşit derecede durmaktadır. Silahsız köylünün ne emeğinin ne onurunun hiçbir güvencesi yoktur. En güçlü zorba ağa hem Ermeni hem Kürt emekçilerin kollarını felç etmiş; başkalarının kanını emerek, yarın yeniden çiçek açmaya cennete dönüşmeye elverişli olan vilayetleri cehenneme çevirmiştir. Oysa Kürt’ün kılıcını kınına sokmaya zorlanması yeterlidir.
“Devlet aklı”
Genel silahsızlandırma programı, Anayasal rejimin hayata geçireceği devlet aklı içeren en büyük reform olarak kabul edilebilir; tek üzüntü bunun kadar gecikmiş olmasıdır. Yürütme erki ancak kararlı önlem sayesinde feodal düzene son verebilecek, "devlet içinde devlet" olarak adlandırılan yasa dışı zorba sistemi ortadan kaldırabilecek; böylece yandan barışsever halkın yaşam, dokunulmazlık gelişme hakkını güvence altına alırken, yandan Kürt yağmacıları topluma helal kazançlı çalışmaya sevk edebilecektir.
Hükümet hedefi güçlü iradeyle tiği, silah kullanımını eşkıya Kürtlerin tek başlarına veya gruplar halinde dolaşmasını en sert tedbirler cezalarla yasakladığı günden itibaren, ya isim altında yaşayan kadar tanınmış caninin nüfuzuna ölümcül darbe indirilmiş olacağını umut ediyoruz.
silahsızlandırma programı, istenen sonuçlarına tek şartla ulaşır: Uygulanmasında kararlı takip tarafsız dayanışma gösterilmesi.
