Ermeni halk müziği deyince ilk akla gelen isimlerden biri şüphesiz, Sayat. 280 yıl öncesinden günümüze kadar ulaşan eserlerinin 2026' bile genç nesiller tarafından modernize edilmesi, sanatının ölümsüzlüğünün en büyük göstergesi. Ancak Sayat Nova, yalnızca Ermeniler için en bilinen sevilen ‘Aşugh’ (aşık) sıfatının sınırını özellikle yaşadığı dönemde aştığını kanıtlanmış Doğduğu yaşadığı coğrafyada Gürcü, Türk İran halkların sanatına olan ilgisi, yaşamı sonrası bıraktığı eserler, hayatına yönelik sayısız araştırma yer yer sahiplenme tartışmaları, ona uluslar üstü sanatçı olma kimliğini kazandırdı. Sayat Nova’yı çağdaşı olan ozan aşıklardan ayıran temel özellikler, şiirlerinde kullandığı makaronik (iki veya daha fazla dilin harmanlandığı) formdaki eserleri, olağanüstü armoni duygusu, kafiye kullanımdaki ustalığı, güçlü ritim anlayışı en önemlisi şiirlerindeki açık içten anlatımıdır.
Sayat Nova araştırmaları (Sayatnovagutyun) sürecinde kendinden önceki bilimsel olmayan çalışmalara yenilerini eklemeyen birçok akademisyenin yanılgılarını, zaman zaman hükümetlerin politik yönlendirmesine kurban gitme hikayesi yazıya sığmayacak ancak bunlar hayata geçecek projenin ‘spoiler’ı olarak şimdilik bekleyedursun. yazının amacı, Sayat Nova’nın bıraktığı edebi mirasa, yüreğinden taşan sevgiyi şarkılarında dâhiyane dil kullanımı penceresinden bakmak.
manzarayı iyi anlamak için Sayat Nova'nın hayatına kısaca değinmek gerekir. Gerçek adıyla Harutyun Sayatyan, Haziran 1712' Tiflis’in Sanahin köyünde Havlabar’lı Sara Adana Halepli Makhtesi (Hacı) Garabet’in çocuğu olarak dünyaya geldi. Gürcistan Kralı. İrakli (Erekle) döneminde. Girogi’ye bağlı serfti. Sınırlı eğitiminden sonra dokuma atölyelerinde çıraklık yaparak meslek edindi. Lori bölgesinde İgihat köyünden Şahverdi’nin kızı Marmar evlendi Melikset, Ohan, Sara Maryam adında dört çocuğu.
dönem halkın sosyalleşmek için toplanırken aşıkların hünerlerini sergilediği “meclis” adı verilen meydanlarda veya kapalı alanlarda Sayat Nova, beste şiirlerini enstrüman icra yeteneğiyle birleştirerek kısa sürede tanındı selefi Naghaş Hovnatan gibi Gürcü Kralı. İrakli'nin saray müzisyeni eğlendiricisi olarak çalıştı. buluşmanın temelinde Tiflis'e baskın yapan Lezginler tarafından kaçırılan Sayat Nova'yı 20 yaşından beri tanıyan Kral. İrakli'nin fidye karşılığında kurtarması 1742' sarayına davet etmesi yatar. Ancak dostluk, kralın gözdesi olması nedeniyle entrikaların hedefi haline gelen Sayat Nova’nın saray hayatının zorluklarına dayanamayıp dokumacılık için serbest çalışmaya dönmesi yüzünden zedelenmeye, akabinde ise nüktedan şiirlerinin sarayın ileri gelenlerine küfüre varan ifadeler kullanması sebebiyle kralı gücendirmesinde neden.
Önce 1752' saraydan aforoz, birkaç yıl sonra affedilerek göreve iade edilir ancak 1759 yılında saraydan sürgün gelir. olayın tarihi belgesi, küçük oğlu Ohan’ın sözlerine dayanır. Sayat Nova ise pişmanlığını Gürcüce yazdığı şiirinin “Bütün bunlar kendi aklım yüzümden oldu" dizesinde dile getirir. sürgünün sebebi Wikipedia dahil hatalı işlenir Anna Botanişvili gerçekte var olmayan aşk ilişkisi denir. Ancak çok sayıda güçlü kanıt böyle yasak ilişkinin yaşanmadığını gösterir.
tarihsel detaylara daha fazla girmeden Sayat Nova’nın mutlak mirası olan günümüze ulaşan “Daftar/Dedrak”ın (defter) sayfalarını açalım. Kendi el yazısıyla hazırladığı şiir defteri, Hovannes Tumanyan tarafından satın alındı Ermenistan' Yeğişe Çarents Edebiyat Sanat Müzesinde muhafaza ediliyor. Defteri ilk inceleyen tercüme çalışmalarına başlayan kişi Kevork Ahverdiyan. Defterde 108 adet tam, 8 adet yarım kalmış şiir bulunur. Ancak defteri eşsiz kılan Sayat Nova’nın biri hariç tümü Ermenice olan şiirleri Gürcü alfabesiyle yazmış olmasıdır. İstisna olan şiirinde ise hem Ermenice hem Gürcü harfleri kullanmıştır. Türkçe şiirleri ise Lori-Borçalı Türkçesi’nin Ayrımlu lehçesinde büyük çoğunluğu Ermeni, kalanı Gürcü alfabesi kullanılarak yazılmış. Daftardaki şiirlerin 47'si Ermenice kalanı Türkçedir. Bununla birlikte günümüze ulaşan toplam 230 eserin 121'i Türkçe, 68'i Ermenice, 35'i Gürcüce 6'sı Rusçadır. Türkçe şiirlerinin Ermeniceden fazla olması şaşırtıcı gelebilir ancak bunun sebebi dönem coğrafyasında ‘aşugh’ geleneğinin ortak dili Azeri Türkçesi olmasıdır. Sayat Nova, Fars-Arap harflerini tanısa duyarak öğrendiği Türkçe lehçesini şiirlerinde hakim olduğu Ermeni harflerini kullanarak kaleme almıştır. Daftarda tarihlenen ilk şiir 1742 yılına, son şiir ise 1759 yılına aittir. Sayat Nova defteri bizzat sarayın divan katibi Iovane Pentlelant'a (Hovannes Pentelents) teslim etmiştir. Pentelents, defterin 140. sayfasına kendi Gürcü el yazısıyla “Defterde bulunan bütün şiirler Sayat Nova’nın kendi kaleminden çıkmıştır” yazar. Sayat Nova'nın dehasının göstergesi yalnızca farklı alfabeleri kullanmak değil, özellikle Ermenice şiirlerinde farklı dilleri harmanlayabilmesindedir. Öyle ki 5 dili (Ermenice, Gürcüce, Türkçe, Farsça, Arapça) birden kullandığı şiiri mevcuttur.
noktada sayısız kez yorumlanan parçalardan birer örnek vermek gerekirse
Daftarda Türkçe şiirlerin Ermeniceden fazla olduğunu hatırlayarak özel dörtlüğe göz atalım. Sayat Nova araştırmacılarının çözemediği Sayat Nova’nın “Es noğdasız e” ( noktasızdır) şeklinde aldığı nota istinaden enigma/şifreli yazı olarak literatüre geçen Ermenice harflerle yazılmış dörtlük şekildedir:
Gögda odag köl maraldur maral
Orhuda arvardur dargahda mah mah
Adlu ala pırsa handamu halal
Saraur saruma harada mah mah
Bazı kelimelerin anlamsız olduğu dörtlüğün en güçlü açıklaması ise şekilde:
Gökyüzü, masum geyiklerin yaşadığı yerdir;
Orada Yüce Tanrı ay ışıklarıyla aydınlanan görkemli sarayında bulunmaktadır.
Adıyla anılan dürüst hayırsever insanlar, içtenlikle Tanrı'ya kulluk etmeye layık olan kimselerdir.
Böyle insanlar ise Tanrı'nın nur yüzlü Peygamberinden ilâhî hikmete ulaşabilme hakkını istemektedirler.
deşifrasyonun nasıl yapıldığını okuyucunun araştırmacı ruhuna bırakmakla birlikte dörtlüğün Sayat Novanın İran tasavvuf (sûfilik) geleneğinin takipçisi olduğunun güçlü kanıtı olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Bestelerini yaptığı yaylı çalgısı "kamança"sından övgüyle bahsettiği şiirini 1759' kaleme alan Sayat Nova’nın melodilerinin zamandan bağımsız olduğunu, günümüzde genç neslin hala eserlerini yorumlamasından anlayabiliriz. Çoğunlukla 6/8'lik ritim yapısına sahip parçaların bazılarını serbest ölçülü bölümler bunu takip eden hareketli kısımlarla harmanlayan Sayat Nova, dinleyici müzikal anlamda kendine çeker.
Sayat Nova, saraydan kovulmasının ardından yine sanılanın aksine manastıra sürgün edilmedi. Gençliğinde kiliseye katip/okuyucu (Tbir) olarak hizmet eden biri olarak eleştirdiği saray yaşamından uzaklaştırıldıktan sonra 1759' Ermeni Apostolik Kilisesine ruhani Stepanos adıyla rahip olarak atandı. 1768' ise Hakhpat Manastırında keşiş olarak hayatına ailesi birlikte ancak daha kısıtlı görüşerek devam. Zamanın çoğunu kilisede geçirdiği için eşi Marmar’ın duyduğu özlemi "daftar"a kendi yazdığı “Keşke Tanrı, kara günlerde Der Stepanos'u bana an önce ulaştırsaydı. defteri bana okusaydı; yalvarışlarım cevapsız kalmasaydı ben ona hizmet edebilseydim” notundan öğreniyoruz. Din adamlığı süresince hiçbir eser üretmemiş olması, tüm eserlerini 83 yıllık yaşamının yalnızca yarısı kadar zamanda üretmesi üzücü olsa bıraktığı mirasın günümüze ulaşmış gelecek nesillere aktarılıyor olması onu, ölümsüzlüğün sırrını bulan ozan yapıyor. Yalnızca Ermenilerin değil, Gürcülerin Azerbaycan Türklerinin sahip çıktığı kıymetli halk sanatçısına selam olsun.
