Peter Jackson,.R.R. Tolkien’in yıllarca “sinemaya uyarlanamaz” denilen Yüzüklerin Efendisi üçlemesini beyaz perdeye taşıyan ilk isim değildi.
Warner.Dünya çapında elde edilen yaklaşık 3 milyar dolarlık gişe hasılatı son filmin tek başına kazandığı 11 ödül dahil olmak üzere toplam 17 Oscar ödülü. zamanlar sinema tarihinin en büyük finansal sanatsal kumarı olarak görülen, ancak vizyona girdikten sonra tüm beklentileri yerle ederek başyapıta dönüşen Peter Jackson imzalı efsanevi “Yüzüklerin Efendisi” üçlemesinin karnesi tam olarak böyle.
Bugün geriye dönüp baktığımızda Peter Jackson’ın kusursuza yakın Orta Dünya vizyonunu tek rakipsiz zannetmemiz çok doğal. Ancak Jackson’ın fantastik sinema tarihine altın harflerle geçen üçlemesi, aslında.R.R. Tolkien’ın dönemler sinemaya uyarlanamaz gözüyle bakılan devasa külliyatını beyaz perdeye taşımaya yönelik ilk deneme değildi. Pek çok sinemaseverin hatırlayacağı üzere, 1978 yılında “Fritz the Cat” tanınan kült yönetmen Ralph Bakshi animasyon formatında “Yüzüklerin Efendisi” filmi çekmiş kendi döneminde ses getirmişti.
Fakat sinema dünyasında çok daha az bilinen, adeta kuytu köşelerde kalmış başka girişim daha var: Henüz 1950’li yılların sonunda, Tolkien hayattayken tasarlanan ilk animasyon film projesi. Edebiyat film ajanı kimliğiyle tanınan ünlü yayıncı Forrest. Ackerman, Orta Dünya’yı sinemaya aktarmak üzere doğrudan Tolkien’den onay almayı başarmıştı. Projenin senaryosu ise Morton Grady Zimmerman’a emanet edildi. Zimmerman’ın hayali daha yıllar için inanılmaz derecede cüretkardı: Frodo’nun destansı yolculuğunu Yüzük Kardeşliği’nin hikayesini yaklaşık üç saatlik devasa çizgi filmde eksiksiz anlatmak istiyordu. Ancak usta yazar, Zimmerman’ın kaleme aldığı senaryo taslağını eline aldığında hevesi anında kursağında kaldı; ortaya çıkan iş onu çılgına çevirmeye yetmişti.
Tolkien, İlk Yüzüklerin Efendisi Senaryosuna Öfke Kustu!Büyük yazarın vefatından sonra derlenen dönemin yapımcılarıyla gerçekleştirdiği yazışmaları içeren mektuplarda Tolkien’in senaryoya dair getirdiği eleştiriler, sinema tarihinin en sert edebi fırçalarından birini belgeliyor. AlloCiné kaynaklı belgelere göre Tolkien, yazdığı metinde eserinin “resmen katledildiğini” belirtiyor. Yazar, mektubunda Zimmerman hakkında sert ifadeleri kullanıyor: “Yazar Zimmerman’ın kitaptaki konuşulan kelimeleri anlama veya onları sinemaya uyarlama konusunda tamamen yetersiz olduğunu söyleyebilirim. Aceleci, duyarsız haddini bilmez.”
Tolkien’in öfkesi bununla sınırlı kalmıyor ünlü yazar, senaristin kitapları doğru düzgün okumadığını yüzüne vuruyor: “Bana kalırsa Zimmerman, Yüzüklerin Efendisi’ni sadece üstünkörü hızla gözden geçirmiş ardından orijinal metne neredeyse hiçbir sadakat göstermeden, aklında kalan karmakarışık anıların üzerine senaryoyu inşa etmiş. […] Zimmerman’ın sergilediği aşırı aptallıktan, derin beceriksizlikten orijinal esere karşı takındığı mutlak saygısızlıktan son derece rahatsızım.”
Gagalı Orklar Kahkaha Atan Balrog Fikri Projeyi Rafa KaldırdıOrta Dünya’nın yaratıcısı, Zimmerman’ın taslağına yalnızca genel ifadelerle saldırmakla kalmadı; senaryoyu sayfa sayfa, sahne sahne inceleyerek eşine az rastlanır editoryal anatomi çıkardı. Kullandığı üslubun ağırlığının sertliğinin tamamen farkındaydı. Hatta durumu sözlerle savunmuştu:
“Eğer Zimmerman veya projede yer alan isimler yorumlarımı okurlarsa, eleştirilerimin tonundan ötürü derin kırgınlık ya öfke duyabilirler. Şayet böyle olursa üzülürüm (gerçi hiç şaşırmam). Ancak onlardan, eserinin bütünüyle baştan savma düşüncesizce ele alındığını, dahası anlattığı meselenin özüne dair en ufak anlayış kırıntısı dahi taşımadığını gören yazarın hissettiği hiddeti burukluğu anlayabilmek adına biraz empati kurmalarını rica ediyorum.”
Tolkien’in senaryoya yönelttiği somut itirazlar gerçekten akıllara durgunluk verecek cinstendi. Usta yazar metinde yer alan; Gandalf’ın havai fişeklerinin tuhaf tasarımından orkların kuş gibi gagalar tüylerle tasvir edilmesine kadar sayısız estetik saçmalığa tek tek karşı çıktı. Üstelik senaryoda Balrog’un konuştuğu kahkahalar attığı sahneler bulunuyor, asil elfler ise kanatlı minik perilere dönüştürülüyordu. Tolkien filmin finalini ise “neredeyse sayıklamaya varan tam kafa karışıklığı” olarak nitelendirmişti. Haliyle fiyasko senaryonun ardından projenin rafa kalkması filmin hiçbir zaman çekilememesi sinema dünyası adına belki en hayırlı gelişme.
Peki Tolkien, 2001 2003 yılları arasında sinemaları kasıp kavuran Peter Jackson üçlemesini izleseydi ne düşünürdü? sorunun kesin yanıtını hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz; fakat Jackson’ın metne duyduğu devasa saygıyı takdir etme ihtimali oldukça yüksekti. Zaten Jackson bile çeyrek asır sonra dönüp baktığında devasa projeyi nasıl kotarabildiğine hâlâ şaşırıyor:
