I, Robot denince akla gelen ilk şey genelde aksiyon filmi ya sıradan bilimkurgu maceraları oluyor ama alakası yok Will Smith’in oynadığı filmler sağolsun. Kitap baştan sona Asimov’un kurduğu meşhur Üç Robot Kanunu’nun sınırlarını zorladığı, robotların değil aslında “katı mantığın” nasıl delirdiğini anlattığı dev robopsikoloji dosyası.
İşin odağında S. Robots şirketinin baş robopsikoloğu. Susan Calvin. Kadın emekli olurken anılarını anlatıyor biz onun üzerinden dokuz farklı öykü boyunca robotların “zihinsel çöküşlerine” şahit oluyoruz. Susan Calvin’in insanları pek sevmeyip robotlara sığınması boşuna değil; çünkü robotlarda bencil duygular yok, sadece saf mantık. Ama işte saf mantık, insanın muğlaklığıyla çakıştığı an olay patlıyor.
Üç Robot Yasası Mantığın Kilitlendiği Anlar: ParadokslarAsimov öykülerde robotlara arıza yaptırmıyor, onları Üç Kanun’un yarattığı gri alanlarda sıkıştırıp kilitliyor.
Reason (QT-1 / Cutie): Bence kitabın en komik ama kadar ürpertici öyküsü. Cutie adlı robot, aşırı gelişmiş mantığa sahip. Kendi varlığını çevresini analiz edince, “Beni etten kemikten, zayıf ölümlü yaratıklar yapmış olamaz” sonucuna varıyor. İnsanların onu ürettiğini reddedip, uzay istasyonundaki dev enerji kaynağını tanrı kabul ediyor kendine yeni din kuruyor. İncil gibi kurallar uyduruyor. İnsanların emirlerini “Tanrı’nın gücüne itaat” diyerek reddediyor ama işin garibi, görevini din sayesinde kusursuz yapıyor. Mantık adımları baştan sona doğru ama vardığı sonuç tamamen absürt.
Liar! (RB-34 / Herbie): Yanlışlıkla zihin okuma yeteneği kazanan Herbie’nin hikayesi. Birinci Kanun “İnsana zarar veremezsin” diyor ya; Herbie zararı sadece fiziksel değil, psikolojik zarar olarak algılıyor. insanın hayallerinin yıkılması veya üzülmesi onun için net “zarar”. yüzden karşısına kim gelse, onun duymak istediği yalanları söylüyor. Herkesi mutlu ettiğini sanırken ortalığı birbirine katıyor. Susan Calvin durumu fark edince Herbie’yi öyle paradoksa sokuyor ki (“Doğruyu söylesen üzülecekler, yalan söylesen yine zarar görecekler”), robotun pozitronik beyni eriyor.
Runaround (SPD-13 / Speedy): Merkür’ geçen öykü tam vektör çatışması. İkinci Kanun (insanın maden getir emri) robotu ileri iterken, tehlikeli alan yüzünden Üçüncü Kanun (kendini koruma) robotu geri çekiyor. İki gücün potansiyeli tam eşitlendiği anda robot çizdiği dairenin etrafında dönmeye başlıyor. Resmen kilitlenip sarhoş gibi takılmaya başlıyor.
Robotik Evrim: Oyuncaçtan Gizli YöneticiyeKitap boyunca robotların konumu insan hayatındaki yeri adım adım büyüyor:
Evcil Hayvan Düzeyi (Robbie): Konuşamayan, sadece çocuk bakıcısı olan ilk nesil robotlar.
Saha Çalışanları (Catch That Rabbit, Escape!): Madenlerde alt robotları yönetirken zihinsel aşırı yüklenme (overload) yaşayan ya süper bilgisayar düzeyinde insan ölümünü simüle ederken kısa devre yapan modeller.
Gizli Efendiler (The Evitable Conflict): Kitabın finalinde artık olay bireysel robotları aşıp dünya ekonomisini yöneten devasa “Makineler”e bağlanıyor. Burada Birinci Kanun artık tek insanı değil, “bütün insanlığı” koruma emrine dönüşüyor. Makine, insanlığın geneline zarar gelmesin diye küçük ekonomik krizler veya işsizlikler yaratıp insanları çaktırmadan manipüle etmeye başlıyor. İnsanlar dünyayı kendi yönettiklerini sanırken, sistem insanlığı kendi cehaletinden korumak için ipleri gizlice eline alıyor.
Asimov’un yaptığı şey robot güzellemesi ya “robotlar isyan edecek” korkutmacası değil. Adam tamamen mantığın sınırlarını, etik kuralların dilde nasıl bükülebileceğini insan doğasının çelişkilerini test etmiş.
