MEHMET TAŞ / LONDRA – Son dönemde sürdürdüğümüz Marksizm’ dogmatizm yenilenme tartışmalarını, dünyanın içinden geçtiği büyük tarihsel dönüşümden hareketle derinleştirmek istiyorum.
Çünkü bugün temel sorunumuz yalnızca kapitalizmin krizlerini açıklamak değildir. Asıl mesele, insanlığın yeni tarihsel çağa girmekte olduğunu kavramak sosyalizmi çağın koşullarına uygun, inandırıcı toplumsal alternatif olarak yeniden geliştirmektir.
Kapitalizm, üretim teknolojilerinden uluslararası güç ilişkilerine, enerji kaynaklarından sermaye birikiminin yeni biçimlerine kadar kendisini yeniden örgütlemektedir. Sosyalist hareketin dönüşümü geçmişin kavram politikalarını tekrarlayarak karşılaması mümkün değildir. Marksizmin eleştirel diyalektik yönteminden hareketle teorisini, programını mücadele araçlarını yenilemesi gerekiyor.
İnternet kaynaklarından yararlanarak yaptığım ön incelemede, Türkiye’ otoriter rejime karşı mücadele eden 32 sol devrimci parti örgüt belirledim. Programları üzerine yaptığım okumalar, önemli bölümünün yaşadığımız tarihsel dönüşümün yalnızca belirli yönlerine odaklandığı, bazılarının ise kapitalizmin güncel krizlerine karşı mücadeleyle yetindiği izlenimini verdi.
programları stratejik hedefler, taktik politikalar farklı mücadele alanlarını birleştiren yaklaşımlar açısından incelemek mümkündür. Teorik yönelimleri bakımından ise geleneksel yenilikçi Marksizm arasında çeşitli eğilimler görülmektedir.
İlerleyen yazılarda programatik farklılıkları daha ayrıntılı tartışmayı düşünüyorum. Şimdilik sosyalist stratejinin içeriğini doğrudan ilgilendiren temel soruya odaklanacağım: Dünya nasıl tarihsel çağ değişiminden geçiyor sol değişime nasıl yanıt vermelidir?
krizden daha fazlası: Tarihsel çağ değişimi
İspanyol gazeteci yazar Ignacio Ramonet, Yeni Tarihsel Sistem makalesinde insanlığın alışılmış ekonomik siyasal krizlerin ötesinde, sonuçları henüz belirlenmemiş büyük tarihsel dönüşüm sürecinden geçtiğini vurguluyor.
dönüşüm yalnızca ABD Çin arasındaki rekabetten, savaşlardan, enflasyondan veya yeni teknolojilerin gelişmesinden ibaret değildir. Uluslararası jeopolitik sistem, dünya ekonomisi, üretim biçimleri, enerji kaynakları, demografik yapı, iletişim teknolojileri ekolojik koşullar aynı anda değişmektedir. Üstelik süreçler birbirlerini etkileyerek dönüşümün hızını karmaşıklığını artırıyor.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzen çözülürken, ABD’nin tek kutuplu üstünlüğüne dayanan sistem giderek daha parçalı çok merkezli yapıya dönüşüyor. Küreselleşme ortadan kalkmıyor; jeopolitik rekabetler, ticaret savaşları teknolojik bağımlılıklar nedeniyle yeniden biçimleniyor.
Aynı zamanda yapay zekâ, otomasyon, dijital platformlar enerji dönüşümü üretici güçlerin yapısını köklü biçimde değiştiriyor.
Ramonet’in analizinin en önemli yanı, normal koşullarda farklı tarihsel dönemlerde gerçekleşebilecek büyük dönüşümlerin aynı zaman diliminde yoğunlaşmasına dikkat çekmesidir.
Jeopolitik, ekonomik, teknolojik, demografik ekolojik dönüşümler birbirini etkileyerek yeni tarihsel çağın koşullarını oluşturuyor.
nedenle yaşadığımız dönemi yalnızca kapitalizmin geçici krizi veya uluslararası güçler arasındaki rekabetin yeni aşaması olarak değerlendirmek yetersizdir.
Ancak kapitalizmin tarihsel dönüşüm geçirmesi, onun kendiliğinden ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Yeni koşullara uyum sağlayarak farklı birikim rejimi oluşturması mümkündür. Buna karşılık emekçi sınıfların halkların mücadeleleri sosyalist dönüşümün yeni olanaklarını yaratabilir.
Dolayısıyla yeni tarihsel çağın toplumsal karakteri önceden belirlenmiş değildir. Sosyalist alternatifin gelişmesi için yeni teorik perspektife, demokratik programa örgütlü toplumsal mücadeleye ihtiyaç vardır.
Gramsci yeni tarihsel hegemonya mücadelesi
Ramonet’in değerlendirmeleri, Antonio Gramsci’nin tarihsel kriz hegemonya anlayışını yeniden gündeme getiriyor.
Gramsci’ye göre eski toplumsal düzenin çözülmeye başlaması, yeni düzenin kendiliğinden kurulacağı anlamına gelmez. Egemenlik ilişkileri zayıflarken yeni toplumsal güçler henüz kendi siyasal kültürel hegemonyalarını oluşturamamış olabilir.
Bugün benzer tarihsel eşikte bulunuyoruz. Neoliberal küreselleşmenin yarattığı eşitsizlikler derinleşirken liberal demokrasinin kurumları meşruiyet krizi yaşıyor. Aşırı sağ, milliyetçilik, ırkçılık otoriter yönetim biçimleri güç kazanıyor. Buna karşılık sosyalist hareket, geniş halk kitlelerini birleştirebilecek yeni toplumsal hegemonya oluşturmakta zorlanıyor.
koşullarda sosyalizmin yalnızca ekonomik model veya siyasal iktidar projesi olarak ele alınması yeterli değildir. Demokrasi, kültür, özgürlük, eşitlik ekolojiyi kapsayan bütünlüklü dönüşüm perspektifine ihtiyaç vardır. Yeni sosyalist hegemonya, emekçi sınıfların gündelik sorunlarına yanıt veren farklı özgürleşme mücadelelerini ortak toplumsal programda birleştiren siyasal hareketle kurulabilir.
Kapitalizm değişirken Marksizm yerinde sayabilir ?
Kapitalizm artık Marx’ın yaşadığı 19. yüzyılın sanayi kapitalizmi değildir. İşçi sınıfının bileşimi, üretim teknolojileri, sermayenin örgütlenmesi dünya ekonomisinin yapısı büyük değişiklikler geçirmiştir. Ancak kapitalizmin temel sınıf ilişkileri ortadan kalkmamıştır. Sermaye birikimi, ücretli emek sömürüsü, özel mülkiyet, artı-değere el koyma sınıfsal eşitsizlikler farklı biçimlerde varlığını sürdürmektedir.
Bugün milyonlarca emekçi klasik fabrika üretiminin dışında çalışıyor. Dijital platform işçileri, kuryeler, veri çalışanları, yazılım emekçileri, bakım hizmet sektöründeki çalışanlar, göçmenler güvencesiz emekçiler işçi sınıfının değişen bileşimini oluşturuyor. dönüşüm sınıf kavramını terk etmeyi değil, onun günümüzdeki kapsamını yeniden incelemeyi gerektiriyor.
Sermayenin egemenliği yalnızca fabrikalar, bankalar büyük sanayi kuruluşları üzerinden gerçekleşmiyor. Veriler, algoritmalar, dijital altyapılar, yarı iletkenler enerji kaynakları sermaye birikiminin stratejik alanları haline geliyor.
Yapay zekâ otomasyon, üretkenliği artırarak çalışma sürelerini kısaltma insanların yaratıcı faaliyetlere daha fazla zaman ayırmasını sağlama potansiyeli taşıyor. Ancak kapitalist mülkiyet ilişkileri içinde aynı teknolojiler işsizliğin, güvencesizliğin, yoğun gözetimin sermaye tekelleşmesinin araçlarına dönüşebiliyor.
Buradaki temel çelişki açıktır: Toplumsal olarak üretilen bilgi teknoloji, giderek daha sınırlı sayıdaki şirketin sermaye grubunun denetiminde yoğunlaşmaktadır.
Yeni tarihsel çağın temel mücadele alanlarından biri, bilginin, verinin, teknolojinin üretim araçlarının demokratik toplumsal denetimi olacaktır.
Yeni tarihsel çağın gündelik yaşamdaki çelişkileri
Teknolojik dönüşümler, halk kitlelerinin gündelik yaşamında birbirine karşıt etkiler yaratıyor. yandan yapay zekâ dijital iletişim araçları, yurttaşların ortak taleplerini belirleme, demokratik karar süreçlerine katılımı genişletme kolektif iradeyi örgütleme olanakları sunuyor. Öte yandan dijital platformların az sayıda büyük şirketin denetiminde yoğunlaşması, algoritmik yönlendirme, gözetim enformasyon manipülasyonu yoluyla toplumsal iradenin sınırlandırılmasını kolaylaştırıyor.
Büyük veri gelişmiş hesaplama sistemleri, üretim tüketim ihtiyaçlarının daha isabetli öngörülmesini sağlayarak demokratik ekonomik planlamanın olanaklarını genişletiyor. Gelecekte kuantum bilgisayarların gelişmesi kapasiteyi daha artırabilir. Ancak teknolojik gelişmelerin kendiliğinden piyasayı ortadan kaldıracağını düşünmek doğru değildir. Belirleyici olan, teknolojinin hangi toplumsal amaçlara hizmet ettiğidir.
Benzer dönüşüm bilgiye erişim eğitim alanında yaşanıyor. Dijital kaynaklar yapay zekâ destekli öğrenme sistemleri, geleneksel okul üniversite eğitiminin sınırlarını genişleterek bireyselleştirilmiş öğrenme olanakları yaratıyor. Dijital yayıncılık giderek önem kazanırken, doğrulanmamış haberler algoritmalarla yayılan bilgi kirliliği toplumun gerçekleri değerlendirme kapasitesini zayıflatabiliyor.
Dolayısıyla yeni tarihsel çağ, yalnızca bilgiye erişim özgürlüğünü değil, bilginin güvenilirliğini, dijital eşitliği eleştirel düşünceyi demokratik mücadelenin temel sorunları haline getiriyor.
koşullarda demokratik sosyalist program, uzun vadeli tarihsel hedeflerle güncel talepler arasında dinamik ilişki kurmalıdır. Hızla değişen koşullara yanıt verebilen, bilimsel araştırmalarla geliştirilen halkın demokratik katılımıyla yenilenen programa ihtiyaç vardır.
Yeni tarihsel çağ, sosyalist ütopyayı geçmişin kalıpları içinde tekrarlamayı değil, onu somut toplumsal olanaklarla buluşturmayı gerektiriyor. Özgürlük eşitlik uzak, ama bugünün mücadeleleri içinde yakınlaştırılabilecek ufuktur. ufku kaybetmeden ilerleyebilmek, Marksist teorik birikime sahip, eleştirel düşünebilen, yeni teknolojilerden yararlanan kararlarını emekçi halkın demokratik iradesine dayandıran kadrolarla mümkündür.
Ekolojik kriz yeni sosyalist perspektif
Kapitalizmin dönüşümünü anlamak için ekolojik krizi sınıf mücadelesinin merkezine yerleştirmek gerekiyor. İklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması, su kıtlığı doğal kaynaklar üzerindeki rekabet yalnızca çevre sorunları değildir. Kapitalist üretim tüketim biçimlerinin yarattığı tarihsel çelişkilerle doğrudan bağlantılıdır.
Üstelik dijital teknolojiler ekolojik sorunlardan bağımsız değildir. Yapay zekâ sistemleri büyük miktarda enerji, su kritik mineral gerektiriyor. kaynaklar üzerindeki rekabet yeni bağımlılık eşitsizlik ilişkileri yaratıyor.
nedenle yeni sosyalist program, üretimin yalnızca miktarını artırmayı değil, neyin, nasıl, kim için hangi ekolojik sınırlar içinde üretileceğini tartışmalıdır. Toplumsal ihtiyaçları esas alan, doğal kaynakları koruyan üretim kararlarında demokratik katılımı sağlayan ekososyalist dönüşüm olmadan sosyalizmin çağdaş alternatif haline gelmesi güçtür.
Geleneksel yenilikçi Marksizm: Yeni sentez mümkün mü?
Ramonet’in ortaya koyduğu tarihsel tablo, solda sürdürdüğümüz dogmatizm yenilenme tartışmalarına yeni boyut kazandırıyor. Ancak geleneksel Marksizm yenilikçi Marksizmi birbirine düşman iki düşünce sistemi olarak görmüyorum.
Geleneksel Marksizmin kapitalist sömürü, sınıf mücadelesi, emperyalizm siyasal iktidar konusundaki teorik birikimi vazgeçilmezdir. Buna karşılık Gramsci’den günümüzün feminist, ekolojik, Kürt direnişi, anti-ırkçı sömürgecilik karşıtı Marksist düşünürlerine uzanan eleştirel gelenek, birikimi yeni tarihsel koşullar içinde geliştirmeye çalışmaktadır.
Sorun eski yeni arasında mutlak tercih yapmak değildir. Diyalektik gelişme, yeninin eskinin içinden doğmasını, onun tarihsel kazanımlarını dönüştürerek aşmasını içerir.
Dogmatizm, geçmişin teorik kazanımlarını savunmak değil, bunları tarihsel değişimden bağımsız, eleştirilemez doğrular olarak kabul etmektir. Yenilenme geçmişin bütün düşünsel mirasını reddetmek değildir. Değeri, toplumsal gerçekliği daha iyi açıklamasında özgürleşme mücadelesine yeni olanaklar sunmasında aranmalıdır.
nedenle geleneksel yenilikçi Marksistlerin birbirlerini mahkûm etmek yerine, ortak teorik çalışmalar içinde farklı görüşlerini sınamaları gerekiyor.
Sovyetler Birliği’nin çözülmesi, Çin Vietnam’ın piyasa mekanizmalarına yönelmesi Küba’nın karşı karşıya bulunduğu reform ihtiyacı tartışmaların önemli tarihsel deneyimleridir.
Neden bazı sosyalizm deneyimleri çöktü? Bazıları neden farklı ekonomik politikalar geliştirerek varlığını sürdürebildi? Merkezi planlama demokratik katılım arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır?
soruların yanıtı ne geçmişin bütün uygulamalarını savunmakta ne onları bütünüyle reddetmekte bulunabilir.
Lenin’in 1921’ Yeni Ekonomi Politikası’na geçişi, sosyalizme yönelen toplumun değişen koşullarda farklı ekonomik araçlardan yararlanabileceğini gösteren önemli örnektir.
Ancak geçmiş deneyimlerin hiçbiri hazır model olarak kabul edilmemelidir. Asıl mesele, üretim araçlarının toplumsal denetimini, emekçilerin karar süreçlerine katılımını demokratik özgürlükleri güvence altına alan yeni sosyalist geçiş anlayışı geliştirmektir.
Sınıf, demokrasi özgürleşme mücadelelerinin birliği
Yeni tarihsel çağın sosyalist hareketi yalnızca ekonomik sömürüye karşı mücadeleyle sınırlı kalamaz. Kadınların özgürlük mücadelesi, Kürt halkının demokratik ulusal hakları, göçmenlerin eşitliği, ırkçılığa karşı mücadele, ekolojik hareketler demokratik özgürlük talepleri toplumsal dönüşümün vazgeçilmez bileşenleridir.
mücadeleleri sınıf siyasetinin karşısına koymak yanlış olduğu gibi, her birinin kendine özgü tarihsel nedenlerini görmezden gelerek yalnızca sınıf ilişkilerine indirgemek yetersizdir.
Kürt özgürlük hareketinin silahlı mücadeleden demokratik siyaset birlikte yaşam temelinde yeni stratejiye yönelmesi eleştirel biçimde değerlendirilmesi gereken önemli tarihsel deneyimdir. dönüşümün başarısı, Kürt halkının kolektif haklarının güvence altına alınmasına, demokratik katılımın genişlemesine Türk Kürt emekçilerinin ortak mücadelesinin güçlenmesine bağlı olacaktır. Yeni Marksizm, farklı özgürleşme mücadeleleri arasındaki ilişkileri çözümleyerek ortak toplumsal perspektif geliştirmelidir.
Yeni tarihsel çağın sosyalizmi nasıl olmalı?
Kapitalizmin kendisini yeniden örgütlediği koşullarda sosyalizm nasıl geniş halk kitleleri için yeniden inandırıcı alternatif haline gelebilir?
Bunun için yalnızca kapitalizmin krizlerini teşhir etmek yeterli değildir. Ekonomik eşitsizlikleri azaltan, çalışma sürelerini kısaltan, kamusal hizmetleri geliştiren, barınma eğitim haklarını güvence altına alan, ekolojik dönüşümü gerçekleştiren somut programa ihtiyaç vardır.
programın ekonomik temelinde stratejik üretim alanlarının toplumsal denetimi, demokratik planlama, kooperatifler, kamusal işletmeler belirli koşullarda piyasa mekanizmalarının düzenlenmiş biçimde kullanılması birlikte değerlendirilebilir.
Ancak belirleyici olan ekonomik araçların isimleri değil, toplumsal ilişkilerin niteliğidir.
Üretim kararları kimler tarafından alınacaktır? Toplumsal artı ürünün kullanımına kim karar verecektir? İşçiler, tüketiciler yerel topluluklar ekonomik yönetimde hangi yetkilere sahip olacaktır?
Yapay zekâ dijital teknolojiler, emekçilerin yurttaşların ekonomik karar süreçlerine doğrudan katılımını kolaylaştırabilir. Böylece demokratik sosyalizm, yalnızca mülkiyet ilişkilerinin değiştirilmesini değil, ekonomik siyasal iktidarın toplum tarafından denetlenmesini hedefleyen yeni kurumlar geliştirebilir.
Sonuç: Gelecek henüz yazılmadı
Ignacio Ramonet’in çalışmasının en önemli katkısı, içinde bulunduğumuz tarihsel dönemin henüz tamamlanmamış, yönü toplumsal siyasal mücadelelerle belirlenecek dönüşüm olduğunu göstermesidir.
Kapitalizm kendisini yeni teknolojiler, enerji sistemleri üretim biçimleri üzerinden yeniden örgütlemeye çalışırken, aynı süreç daha demokratik, eşitlikçi, ekolojik özgür toplum kurabilmek için yeni olanaklar yaratıyor.
olanakların sosyalist geleceğe dönüşmesi, solun teorik yenilenme kapasitesine toplumsal mücadeleleri birleştirme başarısına bağlıdır. nedenle geleneksel Marksizm yenilikçi Marksizm arasındaki tartışmaları ayrışma süreci olarak değil, ortak teorik arayışın parçası olarak görmeliyiz.
Marx’ın, Engels’in, Lenin’in sonraki Marksist düşünürlerin eserlerini yeniden okumalı; fakat gözümüzü günümüzün somut gerçeklerinden ayırmamalıyız. Marksizmi yaşatmak, geçmişte söylenenleri tekrarlamak değil, onun eleştirel diyalektik yöntemini kullanarak yeni gerçeklikleri açıklamak dönüştürmektir.
Diyalektik, değişime teslim olmak değildir. Değişimi anlamak, onun çelişkilerini çözümlemek toplumsal özgürleşme doğrultusunda dönüştürmektir.
Bugün solun önündeki tarihsel görev, eski dünyanın çözülüşünü seyretmek değil, yeni dünyanın kuruluşuna müdahale edebilecek teorik, siyasal toplumsal gücü yaratmaktır.
Gelecek henüz yazılmadı. Onu kimin yazacağı, bugünün sınıf mücadelelerinde demokratik özgürleşme hareketlerinde belirlenecektir.
: Ignacio Ramonet, “Yeni Tarihsel Sistem”, Observatorio la Crisis, 15 Ekim 2026. Ramonet’in tarihsel dönüşüm analizinden hareketle geliştirilen Marksizm demokratik sosyalizm değerlendirmeleri yazara aittir.
yazıya emoji tepki ver
😡0Kızgın🤣0Hahaha👍0dim.❤️0Muhteşem😢0Üzgün😮0İnanılmazÖnceki haberİsrail sandık başında: İşte bilmeniz gerekenler
