Gıdalarda, sularda ya çeşitli çevresel ortamlarda bulunan toksik kimyasal madde kirliliğini izlemek, kontrol etmek olası sağlık zararlarının önüne geçmek için kamusal çalışmalar yürütmek önemli. amaçla kamu kurumlarının yürüttüğü çeşitli kontrol izleme çalışmaları. çalışmaların ne ölçüde etkin olduğu yıllardır süregelen başlı başına tartışma konusu. Ancak günümüzün internet tabanlı satış-pazarlama sitelerinde çalışmaların önemi hiç olmadığı kadar artmış durumda.
İnternet satış siteleri çeşitli ürünleri temin etmenin ana yollarından biri artık.
Amazon, Trendyol, Hepsiburada, N11, Pazarama, AliExpress Temu gibi birçok satıcının ürün sunduğu çevrimiçi pazaryerleri markaların veya mağazaların kendi e-ticaret sitelerinden neredeyse her şeyi temin etmek mümkün. Alınan ürünlerin güvenilirliği ise başlı başına büyük sorun. Özellikle ürünlerin içeriğinde bulunabilecek toksik kimyasallar açısından.
Toksik kimyasal maddelere maruziyet çeşitli sağlık zararlarına yol. Çocuklar, büyüme gelişme döneminde oldukları için maddelerin birçoğundan yetişkinlere kıyasla daha fazla zarar görebilir.
Mesele elbette yalnızca internet üzerinden yapılan satışlarla sınırlı değil. Satışa sunulan ürünlerin güvenliğine ilişkin çeşitli yasal düzenlemeler var düzenlemeler internet ortamındaki satışları kapsıyor. Ancak mevzuatın gerektirdiği kontrol izleme çalışmalarının ne ölçüde etkili şekilde yürütüldüğü belirsiz.
Uygulamadaki temel sorun, piyasanın özellikle çok sayıda satıcının yer aldığı çevrimiçi pazaryerlerinde satışa sunulan ürünlerin etkin biçimde kontrolü, izlenmesi güvensiz ürünlerin hızla tespit edilip kaldırılması noktasında düğümleniyor.
Türkiye dışında çeşitli ülkelerde mesele gündemde çocuk ürünlerinin güvenliği önemli tartışma konusu. Özellikle çok sayıda satıcının yer aldığı çevrimiçi pazaryerlerinde güvensiz ürünlerin nasıl tespit edileceği, satışlarının nasıl önleneceği platformların denetim sorumluluğunun nasıl düzenleneceği üzerinde giderek daha fazla duruluyor.
Ekonomik İşbirliği Kalkınma Örgütü (OECD) tarafından Ekim 2021’ 21 ülkeni katılımıyla yürütülen araştırmada, internet üzerinden satışa sunulan ürünlerin güvenliği incelendi. (1) Araştırmada yasaklanmış veya geri çağrılmış ürünler etiketleme ürün güvenliği standartlarına uygun olmayan ürünler değerlendirildi. İncelenen ürünlerde ortalama yüzde 79 oranında uygunsuzluk veya olası uygunsuzluk tespit edildi. yüksek oran, çevrimiçi pazaryerlerinde ürün güvenliği denetimlerinin güçlendirilmesi güvensiz ürünlerin satıştan kaldırılması gerektiğini gösteriyor.
Dünya genelinde yapılan çeşitli araştırmalar, oyuncaklar, çocuk takıları, parmak boyaları çocuklara yönelik makyaj malzemeleri gibi ürünlerin kurşun kadmiyum gibi toksik metaller plastiklere katılan bazı fitalat bileşikleri açısından risk oluşturabildiğini gösteriyor.
AB Safety Gate 2025 raporu
Avrupa Komisyonu’nun Safety Gate sistemi, AB üyesi ülkelerinde gıda dışında yer alan çeşitli tüketici ürünleriyle ilgili kontrol denetim çalışmalarından elde edilen bilgileri topluyor.
2025 Safety Gate raporuna göre, kozmetik ürünler (yüzde 36) oyuncaklar (yüzde 16) en sık sorun tespit edilen ürün gruplarında başı çekiyor. ürünlerin yüzde 53’ünde tehlikeli kimyasallardan kaynaklanan sağlık riskleri olduğu tespit edilmiş. Raporda plastik oyuncaklar çocuk ürünlerinde fitalatların hâlâ sık tespit edildiği, ayrıca bazı ürünlerde kurşun kısa zincirli klorlu parafinler gibi maddelerin sorun oluşturduğu belirtiliyor. Fitalatlar özellikle üreme sistemi üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle çocuk ürünlerinde kaygı verici kabul ediliyor.
AB ülkelerindeki ilgili kamu kurumları sorun tespit edilen ya tehlikeli olarak nitelenen ürünlerin piyasalardan kaldırılmasını sağlamak için çeşitli önlemler alıyor. önlemler arasında ürünlerin piyasadan çekilmesi, sınırda durdurulması, çevrimiçi pazaryerlerine ürün ilanlarını kaldırma talimatı verilmesi ürünlerin geri çağrılması yer alıyor. veriler, özellikle çevrimiçi platformlarda satılan çocuk ürünleri çocukların temas edebileceği tüketici ürünleri açısından kontrol denetim çalışmalarının artan önemini gösteriyor.
Türkiye’deki durum ne ne yapmalı?
konuda Türkiye’deki çalışmalar sınırlı. Ancak UNICEF Pure Earth tarafından 2024 yılında yayımlanan çalışma somut bulgu sunuyor.
Çalışmada Ankara, Bursa Eskişehir’deki pazar perakende noktalarından toplanan oyuncaklar kurşun içeriği açısından test edilmiş. Araştırmada incelenen oyuncakların yüzde 29’unda referans düzeyin üzerinde kurşun tespit edilmiş. oran, oyuncakların çocuklar için potansiyel kurşun maruziyeti kaynağı olabileceğini gösteriyor. Referans düzeyin altında kalan ürünler “güvenli” kabul edilmemeli. Çünkü kurşun için güvenli maruziyet seviyesi.
2024 yılında ülkemizde satılan çocuk makyaj oyuncaklarının toksik kimyasal madde içeriğini belirlemeye yönelik başka çalışmanın sonuçları daha endişe verici. (2)
Araştırmada İstanbul’daki oyuncak mağazalarından satın alınan 10 farklı markaya ait 63 makyaj ürünü incelenmiş. Ürünlerin 51’i Türkiye menşeli, 12’si ise Çin’den ithal edilmiş. Araştırmada ürünlerde kurşun, arsenik, kadmiyum, cıva, nikel krom gibi toksik elementlerin aralarında bulunduğu 14 elementin miktarı ölçülmüş.
İncelenen 63 ürünün 57’sinde (yüzde 90,5), en az toksik elementin miktarı araştırmacıların esas aldığı karşılaştırma sınırlarını aşıyor. En sık sınır aşımının nikel, krom kobaltta olduğu belirlenmiş. Nikel için 49, krom için 46, kobalt için 35 üründe sınır aşımı belirlenmiş. üründe ölçülen kurşun miktarının ise araştırmacıların kullandığı sınırın yaklaşık 85 katı olduğu tespit edilmiş. Ayrıca dokuz üründe arsenik, iki üründe cıva iki üründe kadmiyum miktarı belirlenen sınırların üzerinde çıkmış. Araştırmacıların yaptığı sağlık riski hesaplamaları bazı ürünlerde kaygı verici sonuçlar ortaya koyuyor. Araştırmacılar, ürünlerdeki toksik maddelere uzun süreli maruz kalmanın çocuklarda kanser gibi zararlı etkilere yol açabileceğini belirtiyor.
Kurşun başta olmak üzere toksik kimyasalların önemli kısmı çocukların beyin gelişimi üzerinde olumsuz etkilerle ilişkilidir. Düşük düzeylerdeki maruziyet bile öğrenme, dikkat davranış sorunlarına yol açabilir. Makyaj oyuncakları özellikle önemli. Çünkü ürünler doğrudan yüze, dudaklara göz çevresine uygulanır. Çocukların ellerini ağızlarına götürmeleri veya dudaklarına sürdükleri ürünlerin bölümünü istemeden yutmaları toksik maddelere maruz kalma olasılığını artırır.
araştırmalar çocukların gündelik yaşamda kullandıkları ürünlerin toksik kimyasal maruziyeti açısından risk oluşturabileceğini gösteriyor. Üstelik internet üzerinden satışların yaygınlaşması ürün güvenliğinin denetlenmesini çok güçleştiriyor.
Ailelerin satın aldıkları çocuk ürünlerinde hangi toksik kimyasalların bulunduğunu anlamaları mümkün değil. Çocukların sağlığını korumak için ürünlerin üretim, ithalat satış aşamalarında çok sıkı şekilde düzenli olarak denetlenmesi riskli olduğu belirlenen ürünlerin marka parti bilgileriyle birlikte kamuoyuna açıklanması gerekiyor.
Çok sayıda satıcının yer aldığı çevrimiçi pazaryerlerinde güvensiz ürünlerin tespit edilmesi, satıştan kaldırılması yeniden satışa sunulmasının önlenmesi, etkili denetim izleme sistemi gerektiriyor. İnternet satış platformlarının ürün güvenliğine ilişkin sorumluluklarının açıkça belirlenmesi sorumlulukların yerine getirilip getirilmediğinin denetlenmesi büyük önem taşıyor.
NOTLAR
(1) OECD, 2023, Online product safety sweep report,
(2) Mercan,., Kilic,.D., Zengin,. et. Experimental study for inorganic and organic profiling of toy makeup products: Estimating the potential threat to child health. Environ Sci Pollut Res 31, 33975–33992 (2024).
