dönemi anlamak için bazen dönemin insanlarına, bazen onlardan geriye kalanlara bakmak gerekiyor heralds. Hair (1979) tam olarak böyle 1960’ların hippie kültürünü, gençlik hareketlerini, özgürlük arayışını Vietnam Savaşı’nın gölgesindeki Amerikan toplumunu müzikal üzerinden ele alıyor. Üstelik bunu yaparken karşımıza yalnızca çiçekli gömlekler, uzun saçlar dans eden gençler çıkarmıyor. yaşam biçiminin, kuşağın hatta dünya görüşünün hikâyesini anlatıyor.
Hikâyemizin merkezinde Oklahoma’dan New York’a gelen Claude Bukowski. Vietnam Savaşı’na katılmak üzere askere yazılmaya hazırlanan Claude, Central Park’ta George Berger liderliğindeki hippie grubuyla tanışıyor. Başlangıçta birbirlerinden oldukça farklı görünen insanlar arasında zamanla arkadaşlık kuruluyor. Claude, daha önce pek tanımadığı dünyanın içine girerken hem Sheila’ya yakınlaşıyor hem kendi hayatı, inançları geleceği üzerine düşünmeye başlıyor.
Burada filmin önemli tercihlerinden biriyle karşılaşıyoruz. Claude, hippie kültürünün zaten parçası olarak karşımıza çıkmıyor. Tam tersine, dünyaya dışarıdan giren karakter. Böylece izleyici onunla birlikte topluluğu tanıyor. Berger’in rahatlığı, grubun dayanışması, geleneksel toplumsal kurallara karşı tavırları hayatı farklı yaşama biçimleri Claude’un alışık olduğu dünyayla sürekli çatışıyor.
Ancak karşılaşmayı basit iyi-kötü çatışması olarak okumamak gerekiyor. tarafta özgürlüğü temsil eden gençler, tarafta ise tamamen kötü niyetli muhafazakâr yetişkinler varmış gibi dünya kurmuyor. Asıl mesele, bireyin kendi hayatı üzerinde ne kadar söz sahibi olabildiği. insanın saçından kıyafetine, düşüncelerinden geleceğine kadar her şeyin toplum tarafından belirlenmesi gerektiği fikri, filmin eleştirdiği temel anlayışlardan.
Hair hakkında konuşurken filmin kaynağına dönmek gerekiyor. Çünkü yapım aslında 1967’ Off-Broadway’ sahnelenen, 1968’ Broadway’e taşınan aynı adlı müzikalden uyarlanıyor. James Rado Gerome Ragni’nin yazdığı, Galt MacDermot’un müziklerini bestelediği yapım, Broadway’ rock müziğini merkezine alan önemli eserlerden biri hâline gelmişti.
Burada küçük ama önemli ayrıntı var: Sahne müzikali, geleneksel anlamda güçlü doğrusal hikâye anlatmaktan ziyade şarkılar, karakterler dönemin toplumsal meseleleri üzerinden ilerleyen yapıya sahipti. Film uyarlaması ise malzemeyi alıp daha belirgin olay örgüsü oluşturuyor. Claude’un Oklahoma’dan New York’a gelişi Berger tanışması değişimin en önemli parçalarından.
Dolayısıyla 1979 yapımı Hair, sahne eserinin yalnızca kameraya aktarılmış hâli değil. Miloš Forman senarist Michael Weller, eseri sinemanın anlatım olanaklarına göre yeniden yorumlamışlar. Hatta hikâyedeki bazı önemli karakter ilişkileri olayların sonuçları değişmiş.
Bence tercih filmin en önemli özelliklerinden. Çünkü müzikalin ruhunu korumaya çalışırken sinema için ayrı anlatı oluşturuyor. sahne gösterisinin enerjisini sinemaya taşımak zaten kolay değil. Forman ise dansları, kalabalık sahneleri müziği filmin dünyasının doğal parçası hâline getirmeyi başarıyor.
Filmin müzikleri ise başlı başına konuşulmayı hak ediyor. Aquarius, Hair, I Got Life, Easy to Be Hard Let the Sunshine In gibi parçalar yalnızca akılda kalan müzikal numaralar değil; filmin düşünsel dünyasını taşıyorlar ama ben yinede Jimi Hendrix, The Doors bekliyordum.
Özellikle Aquarius açılan dünya, 1960’ların umut dolu gelecek tasavvurunu hemen ortaya koyuyor. Astrolojiden yeni çağ fikrine, barış arzusundan kolektif özgürlük düşüncesine kadar pek çok unsur şarkının içinde birleşiyor. Buradaki Aquarius göndermesi, astrolojide Kova Çağı olarak bilinen dönemin karşı kültüründe yeni toplumsal bilinç, barış dönüşüm beklentisiyle ilişkilendirilen fikre dayanıyor.
noktada filmin müzik kullanımını ayrıca takdir ettim. Şarkılar yalnızca karakterlerin duygularını ifade etmek için araya girmiyor. Bazen protestoya, bazen toplumsal eleştiriye, bazen karakterlerin birlikte var olma biçimine dönüşüyorlar. Rock müziğin Broadway sahnesine taşınmasının neden kadar önemli olduğunu anlamak için Hair iyi örnek.
Twyla Tharp’ın koreografisi enerjinin görsel karşılığını oluşturuyor. Özellikle toplu dans sahnelerinde karakterlerin bireysel hareketlerinden ziyade birlikte oluşturdukları ritim ön plana çıkıyor. Böylece müzik koreografi, hippie topluluğunun kolektif kimliğini anlatmanın başka yoluna dönüşüyor.
Filmin bütün neşesine rağmen arka planda sürekli hissedilen ciddi mesele var: Vietnam Savaşı.
1960’ların Amerikan gençliği için savaş, yalnızca uzak ülkede yaşanan askerî çatışma değildi. Zorunlu askerlik, devlet otoritesi, kuşak çatışması bireysel özgürlük gibi meseleleri doğrudan gündelik hayatın içine taşıyordu. Gençlerin önemli kısmı kendilerine dayatılan geleceği sorguluyordu.
Claude’un hikâyesi tam olarak çatışmanın üzerine kuruluyor. tarafta ülkesine hizmet etmesi gerektiğine inanan genç adam, tarafta savaşın kendisine biçilen hayatın anlamını sorgulayan topluluk.
Filmin burada yaptığı şey, savaş karşıtlığını yalnızca politik sloganlarla anlatmak değil. İzleyiciye önce insanların birbirleriyle kurduğu bağı gösteriyor. Onların birlikte eğlenmelerini, birbirlerine sahip çıkmalarını kendi küçük dünyalarını oluşturmalarını izliyoruz. Böylece savaşın tehdidi, soyut politik tartışma olmaktan çıkıp insanların geleceğine yönelen gerçek tehlikeye dönüşüyor.
Buradan sonrası filmin finaline dair spoiler içeriyor.
Hair‘in finali, başından beri izlediğimiz özgürlük dayanışma atmosferini oldukça farklı noktaya taşıyor. Berger’in Claude’un yerine geçmesi Vietnam’a gönderilmesi, filmin bütün anlatısını yeniden değerlendirmemize neden oluyor.
Burada özellikle dikkatimi çeken şey, filmin savaşın sonuçlarını yalnızca cephede yaşananlar üzerinden anlatmaması. insanın hayatının, bazen başkalarının aldığı kararlar içinde bulunduğu sistem tarafından nasıl değiştirilebildiğini gösteriyor. Berger’in kaderi anlamda filmin özgürlük fikrine vurduğu en ağır darbelerden.
Başlangıçta bize hayatın başka türlü yaşanabileceğini gösteren film, sonunda yaşam biçiminin ne kadar kırılgan olabileceğini hatırlatıyor. Bütün şarkılar, danslar, arkadaşlıklar gelecek hayalleri anda bambaşka anlam kazanıyor.
Üstelik finali yalnızca hippie kültürünün yenilgisi olarak değerlendirmek eksik kalır. Bence Forman burada asıl olarak bireyin karşısındaki büyük güçlü toplumsal mekanizmayı sorguluyor. İnsanların özgürlük arayışları ne kadar güçlü olursa olsun, onları kuşatan düzenin sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda kalabiliyorlar.
Filmin benim için en ilginç taraflarından biri tam burada başlıyor. Hair, 1960’ların ortasında geçmesine rağmen 1979 yılında çekilmiş Yani anlattığı dönemin üzerinden yaklaşık on yıl geçmiş durumda. ayrıntı, yapımın bütün atmosferini etkiliyor.
1960’lar, bugün popüler kültürde sıklıkla romantikleştirilen dönem. Hippie hareketi, barış yürüyüşleri, rock müzik, psychedelic sanat özgürlük düşüncesi çoğu zaman renkli nostalji paketine dönüştürülüyor. Oysa dönemin kendisi çok daha karmaşık. Siyasi çatışmalar, ekonomik eşitsizlikler, ırkçılık, savaş toplumsal gerilimler hikâyenin parçası.
Forman’ın filmi nostaljiye tamamen teslim olmuyor. Elbette son derece eğlenceli, renkli enerjik sahneleri. Ancak bütün coşkunun altında kaybedilmiş dönemin hüznü hissediliyor. Belki yüzden Hair, yalnızca hippie kültürünü anlatan film değil, kültürün geride bıraktığı mirasa bakan yapım.
Sonuç olarak Hair, müzikal sinemaya ilgi duyanların olduğu kadar 1960’ların karşı kültürünü, rock müzik tarihini Amerikan toplumsal tarihini merak edenlerin mutlaka değerlendirmesi gereken Her şeyiyle kusursuz anlatı kurduğunu söyleyemem; bazı bölümleri hikâyenin genel akışından bağımsız müzikal gösteriler gibi kalabiliyor. Fakat filmin enerjisi, müzikleri özellikle finalde yarattığı etki dağınıklığı büyük ölçüde telafi ediyor.
Bazen dönemi anlatmanın en iyi yolu, onun bütün çelişkilerini tek hikâyeye sığdırmaya çalışmak değil, dönemin insanlarının nasıl hissettiğini gösterebilmektir. Hair tam olarak bunu yapıyor. Saçlar uzuyor, müzik yükseliyor, insanlar dans ediyor. Ama bütün bunların ortasında hâlâ cevaplanmayı bekleyen soru var: İnsan gerçekten kendi hayatının sahibi ?Let the sunshine.
