varmış yokmuş. Antik çağlardan, Ege kıyılarındaki İyon kentlerinden beri topraklarda Rumlar yaşarmış. Bizans zamanında Anadolu’nun önemli nüfusunu oluşturan, Osmanlı döneminde İstanbul, İzmir, Ege Karadeniz’ yaşamaya devam eden Anadolu Rumları; köylü, doktor, zanaatkar, denizci, tüccar, inşaat ustası Rumlar; toprakların kadim insanları.
İlerleyen yıllarda kötü şeyler olmaya başlamış. 19. yüzyılın bitimine doğru, Osmanlı’nın çözülme süreci, ekonomik sıkıntılar artan milliyetçilikle ilk göçler gelmiş. Birinci Dünya Savaşı 1922 sonrası güvenlik kaygısıyla yine yaşanan göçler 1923 Mübadelesi gidişler artarak devam etmiş. 1955 tarihli 6-7 Eylül Olayları en son 1964’te Yunanistan vatandaşlığı taşıyan Rumların sınır dışı edilmesiyle büyük kopuş gerçekleşti. Azaldık. Binlerce yıllık nüfus çeşitli dönemlerde, çeşitli sebeplerle yerinden yurdundan koptu, koparıldı. Ayrılışları toprakların ekonomik toplumsal yapısında büyük dönüşüme yol. Negatif anlamda.
30. İKSV Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali’nde İstanbul Rumlarıyla ilgili iki oyun var: Çeyiz Sözleşmesi, 1897 tarihli Türk-Yunan Savaşının yarattığı gerginliğin söz konusu olduğu ama henüz göçlerin başlamadığı 1890’larda, Rum nüfusun yoğun olduğu Yeniköy’ geçiyor. Gerçek belgeden, çeyiz sözleşmesinden yola çıkarak kurgulanan düğün gecesiyle bizi 19. yüzyıl sonunda Boğaz’ yaşayan Rumların hayatını tahayyül etmeye çağırıyor. Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ise kopuşların en sonuncusu olan 1964 tarihli sınır dışı edilmelerde 20 kiloluk valizi, 1 yaşındaki kızı 20 dolara karşılık gelen parayla Atina’ya sürgün edilen, Bedri Rahmi’nin atölyesinden mezun ressam İvi Stangali’nin hayatının “kaybedilen” sanatçı kimliğinin izini sürüyor.
Çeyiz SözleşmesiElif Özge Maltepe, Çeyiz Sözleşmesi’ni Orhan Türker’in Nihori’den Yeniköy’e: Boğaziçi Köyünün Hikâyesi isimli arşiv çalışmasında karşısına çıkan belgeye, çeyiz akdine dayanarak yazmış. Yeniköy Panagia Kilisesi’nde sahnelenen, Murat Daltaban’ın yönettiği oyunda Nikolaos Sevasti Mumcis çiftinin kızı Carolina’yla Paşabahçeli bakkal Antonios Angelidis’in düğününe konuk tanık oluyoruz. Çeyiz senedinin okunmasının yanısıra Boğaz’ın iki yakasından iki gencin tanışmasını flörtünü izliyor; 19. yüzyıl Rum kadınlarının hayatları mum ışığında işlenen çeyizler, kumaşlar, hayaller, bol müzik, dans neşe eşliğinde buluşuyoruz.
çeyiz sandığı denli beyaz sabun lavanta kokacak kadar zarif, dantel denli incelikli oldukça “kadın” metin Çeyiz Sözleşmesi. Kilisede yarattığı atmosfer tatlı; ensemble tarzı hikâye anlatımıysa yer yer uzayıp bazen biçimsel açıdan tekrara düşse bütünsel bakışta naif, eğlenceli, lezzetli keyifli. Metin Akdülger, Gizem Güçlü, Selin Tali, Pınar Yıldırım Tan Temel’den oluşan kast, birbiriyle rolleriyle uyumlu, tek tek ensemble olarak başarılı. Papazı canlandıran Pınar Yıldırım, rolü nispeten küçük olmasına rağmen sahnedeki varlığının sesinin gücüyle özellikle dikkat çekici. Cem Yılmazer’in basit ama anlamlı ışık tasarımının Tan Temel’in hareket tasarımının atmosfere yarattığı katkı büyük. Toplumsal cinsiyetlerin kenarlarının çok keskin olduğu dönemde toplumda geçen metin, özgürlüğüne düşkün gelin adayı Carolina üzerinden kadınların dönem toplumdaki yerlerine dair eleştiri sunuyor.
Çeyiz Sözleşmesi’nin tek tarihî belgeden, çeyiz sözleşmesinden yola çıkarak yepyeni tamamen kurgusal dünyayı kilise atmosferinde yeniden yaratmasını çok sevdim. Yeniköy’ yağmurlu sonbahar gecesinde, zamanlar semtte çoğunluğu oluşturan Rumları kendi kiliselerinde hatırlamak nevi anmak, iyi hissettirdi. Oyunun başında dağıtılan elma şekerleri kadar tatlı proje Çeyiz Sözleşmesi. Kasım Aralık’ta oynamaya devam edecek. Buradan takip edebilirsiniz.
Sanatçısı Belirsiz* İvi BuradaydıÇiğdem Erdöl’ün yazdığı Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ise sağlam, iyi yazılmış, aynı zamanda işlediği konu kadar gergin acıklı metin. Doğup büyüdüğü şehri tüm hayatını birkaç gün içinde azıcık eşya terk etmek zorunda kalan, üstelik Sirkeci Paket Postanesi’nden Atina’ya gönderdiği resimleri yolda kaybolan sadece Bedri Rahmi’nin atölyesinde tuttuğu eskiz defterlerini yanında götürebilen, resme büyük tutkun İvi’nin hayatının çeşitli dönemlerini üç kadın oyuncu canlandırıyor.
Çeyiz Sözleşmesi gibi Sanatçısı Belirsiz arşiv çalışmasından geliştirilmiş proje. Proje tasarımı yönetimi Zeynep Özden Elif Sözer’e. Sahne tasarımından Gamze Kuş, video tasarımından Can Memişoğulları sorumlu. Görsellikte soyut minimalist yaklaşım tercih edilmiş tercih, hikâyenin dramıyla tezat, yalın sahne diliyleyse paralel düzlemde olduğu için işliyor. Gamze Kuş’un, İvi’nin Beyoğlu’nda atölyesi olan terzi annesinden ilham alarak tasarladığını tahmin ettiğim, teğelleri üzerinde gece mavisi kostümleri çok başarılı. Disonanslarının yoğunluğuyla oldukça gergin hissedilen Şahin Kureta imzalı müzik ses tasarımı, sahnelemenin genel mantığıyla uyumlu olmakla birlikte, öznel olarak beni biraz zorladı.
Benim izlediğim temsilde Fulya Peker rahatsızlandığı için onun rolünü Zeynep Özden canlandırdı asıl kast olmadığı halde işi gayet iyi götürdü. Tilbe Saran ise zaten bana hep enstrümanında çok iyi solisti, virtüözü izleme keyfi verir. Saran burada virtüözitesini sergiliyor oyunu başından sonuna dikkatle izleten en önemli unsur oluyor. Çağdaş Ekin Şişman ise böyle virtüözitenin asla altında kalmayan sağlamlıkta performansa imza atıyor.
Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı her unsurunun kendi içerisinde bütünlükle işlediği iş fakat yine öznel yerden söylemeliyim ki genel sahneleme yaklaşımı beni çok içine alamadı. İvi’nin hayatına dair güçlü metinde bahsedilenlerden daha fazla görmek istedim sahnede; belki daha çok renk, daha çok aksesuar, biraz resim. Oyunun ressamın hayatını anlatırken resimlerini kullanmak yerine onların yokluğunun etrafında, daha imgesel görsel evren kurması, özellikle hafızadan silinmesine vurgu yaptığından ötürü güçlü dramaturjik seçim. görsel dünyayı video tasarımındaki bazı soyutlamalar harici metin veriyor asıl; yani görmek yerine duyarak deneyimliyoruz. Fakat aynı zamanda İvi’nin görsel dünyasıyla tanışmayı kez daha kaçırmış gibi oluyoruz seçimle. dünyanın kapısını aralamışken her şeyi görememenin eksiklik hissi kaldı biraz bende.
Festivaldeki iki oyun, tarihteki politik kararların en çok zarar verdiği topluluklardan Rumların İstanbul’daki iki farklı dönemine, gerçek belgelerden yola çıkan kurgular olarak ışık tutmaları kaybettiğimiz renklerin bizi ne kadar eksilttiğini hatırlatmaları açısından önemli değerli. İkisi sezonda oynamaya devam edecek. Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ayrıca festival kapsamında 17 Kasım’ Leyla Gencer Sanat Merkezi’nde kez daha sahneleniyor. Çeyiz Sözleşmesi’nin festival sonrası tarihlerini buradan, Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı’nınkileri ise buradan takip edebilirsiniz.
Çeyiz Sözleşmesi Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı
