Albert Hirschman’ın 1970 tarihli “Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States” (Terk, İtiraz Biat: Şirketler, Örgütler Devletlerin gerilemesine tepkiler) maalesef Türkçesi olmayan temel eserinden her fırsatta söz ederim. Hirschman’ın üç bireysel tepki gözlemi pek çok dünyalının pek çok siyasanın içine düştüğü biçareliği hakkıyla ortaya koyar.
Biat mâlum, her memlekette ezici çoğunluğun ruh şuur hâli. Baştakilerin dağıttığı ihale, sadaka, tüketim olanakları, itibar, milliyetçi hamaset, kin intikam ruhu kavruk muhafazakârlıktan gayet memnun, özgüvenli kitleler vardır her tarafta. Onların terk etmek veya itiraz etmek gibi dertleri olmaz, hayatlarını yaşarlar, yaşayabildikleri kadar.
Terk, doğup büyüğü memlekete olan aidiyet duygusunun tamamen köreldiği kişinin artık kendini siyasanın parçası onun koruması altında olmadığını idrak ederek çekip gitmesi demek. Terk etmeye mecbur kalmış bunun yaratacağı travmayı göze almış bireylerin gitmesi demek.
Gitmek/kalmak ikileminde somutlaşan ruh hali kısır tartışmanın konusu. Esasen tartışma bile yok, giden gitti veya gidiyor, konuşmuyor bile artık. Zira terk kararı kitlesel değil kişisel! Yine kalınması gerektiğini savunanlar muhalefet örgütlemek arzusunda olduklarından mağdur insanlara bol keseden umut dağıtmaya devam ediyorlar. Genellikle tuzları kupkuru.
Gelelim itiraza. Önce biraz ütopya… İtiraz, hukukun üstünlüğü, siyaset alanının olabildiğince açılması ufukta, cılız olsa, ışıklar var demek…Tektip dayatmaların karşısında çalışanın, kadının, çocuğun, doğanın, hayvanın, farklı cinsel eğilimlinin, etnik dinî farklıların eşit hakkını arayan kavgalar şimdi başlayacak demek.
Cinin şişeden çıktığı, insanların ceberut rejimlerin biçtiği deli gömleklerini giymeyeceği memleketler, küresel vicdandan kimsenin azade olmadığı dünya itirazların zemin sigortası olacak demek. İktidarların karşısında, geçmiş dönemlerden farklı olarak meşruiyet kazanmış, itiraz etmesini öğrenmiş sesi gittikçe gür çıkan toplumlar demek.
Var böyle şeyler ceberut rejimlerin sultası altında inleyen memleketlerde? Tam aksine ilk bakışta üstelik adı bile tam manasıyla koyulamamış distopya görünüyor. 1947 tarihli Aydınlanmanın Diyalektiği kitaplarında Adorno Horkheimer “Aslında amacımız, insanlığın gerçekten insanî duruma ulaşmak yerine neden yeni tür barbarlığa battığını anlamaktan fazlası değildi” derler. memleketlerde bırakın anlamayı, daha üzerlerine çöken heyulânın ne olduğu konusunda bile ortak tanı. Oysa genel resme bakınca barbarlığın dibindeyiz, her yerde…
Yeni hukuk normu anomi, yani hukukdışılık. Kuvvetler ayrılığı giderek pamuk ipliğine dönmüş durumda. Devlet kurumları biat sadakatle işliyor. İnsan, hayvan, tabiat, her canlı eşi görülmemiş zulüm karşı karşıya. en vahimi, bütün icraat biatçı devasa kara kalabalık tarafından sonuna kadar destekleniyor.
Mücadeleye niyet edenlerin, “hiçbir yere gitmiyoruz” “burası bizim memleketimiz” yollu hamasî lakırdıları telaffuz ettikten sonra hangi yolları izleyebilecekleri yolların ne derece etkin olacağı meçhûl. “Kalan sağlar bizimdir” dedikten sonra mücadelenin, itirazın nasıl cereyan edeceği konusunda kafalar son derece karışık.
Oysa siyaset yapmanın ya sadece konuşmaya devam edebilmenin her memlekette yeni yollara ihtiyacı. Parlamentolar dışındaki siyaset alanında rejimlerin zulmüne karşı çıkan, karşı çıkmakla kalmayıp alternatif çözümler üreten kadın, işçi, çevre, sosyal medya ağırlıklı itirazlar değerli. Şiddetsiz gösterilerle ilerleyen, genel itibariyle yerel itiraz direniş biçimlerinin gücünü küçümsememek lâzım. Eksik olan, itirazlar arası yerel küresel dayanışma eşgüdüm.
Sonsuz iletişim olanakları ceberut rejimlerin en korktuğu ama engelleyemediği sosyal medyayı itirazın en güçlü mecrası konumuna getiriyor. Bunun önünü almak kolay değil; yoğun kontrol altındaki Çin İran’a bakmak yeterli.
Bütün bunlar, köhne muhalefet yordamlarının ötesinde daha etkili, küresel tamamen toplumsal talepler üzerinden yürüyen antifaşist direnişe işaret ediyor. Son haftalar özellikle Avrupa’ Arnavutluk, Fransa, İtalya, İspanya, Portekiz, Sırbistan’ binbir katakulli faşist sağın hükmettiği Güney Amerika’ Tunus Madagaskar’ Endonezya’ Trumpistan’ sanki dip dalgası oluşuyor.
