şeye tutkuyla bağlı olmak insanı insan yapan şey olsa gerek.

Koşulsuz, içten coşkuyla şeye tutunmak. Öyle baskın duygu ki yaptığını herkese göstermek, daha çok konuşulmasını istemek mümkün, kimsenin haberi olmasın istemek. Sadece yapmak. Kendin için, yaptığın şey her ne ise onun. Belki kendini bulmak, belki kaybetmek.

2023 yılında kaybettiğimiz fotoğraf sanatçısı Manuel Çıtak'ın fotoğraflarını araya getiren “Kendine Ait Ada” sergisini gezerken bunları düşündüm. Çıtak için fotoğraf, yalnızca yaptığı iş ya ürettiği sanat değildi; hayata bakma biçimiydi. ay başında İstanbul Modern' açılan serginin basın turunda eşi, yazar Şebnem İşigüzel onu anlatırken tam olarak ilişkiden söz etti: “Her şeye fotoğrafla bakardı hayata. Onu hep gözlerini kısarak, şeylere kadrajdan bakar gibi hatırlıyorum. Çocuklarının dünyaya gelişini bile vizörün arkasından izledi. Doğumhane kapısında bekledi, onları vizörden görmek istemişti, öyle yaptı. Hayatını sanata adadı.”

Objektifinden geçenler

Çıtak, Türkiye'deki birçok basın kuruluşu için bağımsız olarak fotoröportajlar yaptı. Fotoğrafları yurt içinde yurt dışında çeşitli dergi, gazete kitap projelerinde yayımlandı; pek çok sergide yer. Objektifinden Türkiye'nin birçok önemli ismi geçti. Çiçek Pasajı'nın simgesi Madam Anahit, yazar Adalet Ağaoğlu, sinema tiyatro oyuncusu Nubar Terziyan, Nobel Edebiyat Ödüllü yazar Orhan Pamuk seramik sanatçısı Füreya Koral isimlerden yalnızca bazıları. Portre çekmenin kendisi için her zaman önemli olduğunu söyleyen Çıtak, uğraşını resim yapmaya benzetmişti.

Çıtak'ın objektifinden Adalet Ağaoğlu.

Çıtak'ın üretimi portrelerle sınırlı değildi. 1994'te “Madenciler”, 1996' ise “Kilyos Panoramaları” gibi belgesel fotoğraf çalışmaları yaptı. 2004 yılında yazar Gaye Boralıoğlu, Çıtak'ın fotoğraflarından ilhamla “Meçhul” isimli roman yazdı. gazetecinin kaybolan adamın ardından onu tanıyanlarla yaptığı röportajlardan oluşan roman, daha sonra sergiye ilham verdi. Fotoğraflar metinler araya gelerek romanı görsel işitsel performansa dönüştürdü.

Fotoğraflarına bakanların, onu tanıyanların sevenlerin anlatılarında ortak nokta var: Manuel Çıtak'ın iyi insan oluşu. Bugün İstanbul Modern' açılan “Kendine Ait Ada” sergisiyle hem fotoğrafları hem geride bıraktığı miras yeniden izleyiciyle buluşuyor. İstanbul Modern arşivinde yer alan fotoğraflardan oluşan sergi, Çıtak'ın 1980'lerde başlayan yaşamının son dönemine uzanan üretimini kapsamlı biçimde ele alıyor. Küratörlüğünü Demet Yıldız Dinçer'in üstlendiği sergide Çıtak'ın " duman gibi" süzülerek kimi zaman kalabalıklara sızdığı, kimi zaman yanlızlıkları belgelediği kareleri göreceksiniz. Sizi tanıdık simaların yanı sıra gündelik hayatın sıradan anları bol bol İstanbul kareleri bekliyor.

Sergiyi gezerken Çıtak'ın fotoğraflarının yanı sıra ailesinden görüntülerin yer aldığı videoyla karşılaşıyoruz. Serginin temasına uygun biçimde lensin ardından izlediğimiz görüntüler, Çıtak'ın aile hayatına pencere açıyor. Kızı serginin küratörlerinden Tamar Çıtak için sergi, babasıyla yeniden defalarca tanışma fırsatı olmuş. Videoyu izlerken Şebnem İşigüzel'in Tamar'a söylediği cümle karşılaşmanın duygusunu özetliyor: “Babanın en güzel fotoğraflarını sen çekmiştin.”

Tamar Çıtak Şebnem İşigüzel'le İstanbul Modern' buluştuk; Manuel Çıtak'ı, fotoğrafla kurduğu ilişkiyi geride bıraktığı mirası konuştuk. not: Sergiyi 23 Mayıs 2027'ye kadar ziyaret edebilirsiniz. Üstelik İstanbul Modern'i perşembe günleri 10.00-14.00 saatleri arasında ücretsiz gezmek mümkün.

Manuel Çıtak arşivi.

Manuel Çıtak’ın ismini duyan herkes, fotoğrafa duyduğu sevgiden adanmışlıktan bahsediyor. Nasıl fotoğrafçıydı Manuel Çıtak?

Şebnem İşigüzel: Manuel ani ölümünden önce tanınan, fotoğraf dünyasında kendine yer edinmiş sanatçıydı. Eserleri iki farklı Avrupa müzesinin koleksiyonuna girmişti. Ama onun için bunların önemi yoktu. Sergi açmak, fotoğraflarını başkalarına göstermek gibi çabası yoktu. Onun asıl meselesi fotoğraf çekmekti. Aklında hep sonraki fotoğraf vardı. Sevgisi tutkusu ilginçti. Ne yapacağına odaklanırdı; yaptıklarının neye dönüşeceğini, nasıl sonuçlar doğuracağını düşünmez, planlamazdı. sanatçı için büyük erdem.

Manuel Çıtak için “İnsanların arasında duman gibi süzülüyordu” sözünüz beni çok etkiledi. Kalabalıklara karışıyor, maden işçileriyle yerin altına iniyor, sahillere gidiyor. farklı dünyalara rahatlıkla girebilmesini kendisini görünmez kılmasını sağlayan neydi?

Ş.İ: Gerçekten büyük adanmışlıkla fotoğraf çekti. Fotoğraftan hiç sapmadı. Örneğin Kars fotoğraflarındaki bakış açısının daha sonra pek çok Türk filminde karşımıza çıkmasına rağmen sinemayı hiç düşünmedi. Elbette fotoğraflarında ciddi teknik bilgi beceri var ancak bunun ötesinde, güçlü duygu his. Çektiği şeyle empati kuruyor ama aynı zamanda kendini görünmez kılıyor. Sanki fotoğrafları çeken fotoğrafçı hiç olmamış, görüntüler kendiliğinden ortaya çıkmış.

Sergiden görünüm. Fotoğraf: Berge Arabian.

İnsanlara kadar yaklaşabilmesi tuhaf beceri. Birinin fotoğrafını çekerken “ dakika, neden çekiyorsun?” tepkisiyle karşılaşmadan, kendisini geri çekip görünmez kılarak işini yapabilmesi çok ilginç. özellik, bizi fotoğraflarına daha yaklaştırıyor. Marsilya' çektiği deniz görüntülerinde, Salda' çektiklerinde ya kalabalıkların arasında dolaşırken aynı şeyi görüyorsunuz. Gerçekten sihirbaz, duman gibi süzülüyordu insanların arasında. Fotoğraflarına kendine özgü, garip duygu yüklüyordu. Evdeki eşyaların fotoğraflarını çekerdi. Işığı, teknik ayrıntıları, eline yeni makine ya film geçtiğinde onunla yapabileceklerini denerdi. Eşyalara bile şey yüklerdi; sanki onlar konuşuyormuş. hüzün, sevinç, başka duygu…

Fotoğrafa başlamasının ilginç tesadüfi hikâyesi vardı değil ?

Ş.İ: Çizim konusunda çok yetenekliydi. Üniversite sınavını kazanamayınca gün tesadüfen Mimar Sinan Üniversitesi’nin önünden geçiyor. Güzel Sanatlar’a giriş sınavı için bekleyenleri görünce sınava giriyor dereceyle kazanıyor. Grafik Tasarım bölümünü seçiyor ama resim okumadığı için hep hayıflanırdı. Fotoğrafla dönemde tanışıyor daha bırakmıyor. Matematiği güçlü denge duygusu sayesinde kompozisyon kurmakta çok başarılıydı. Aslında iyi mimar olabilirdi; mimar arkadaşlarımız ona, “Gel, biz sana diplomanı verelim” diye takılırlardı. yönü, özellikle büyük boyutlu fotoğraflarında kendini gösteriyordu. Işık kullanımı teknik bilgisi son derece güçlüydü.

Manuel Çıtak, 1962–2023 Otoportre. Çıtak Ailesi Koleksiyonu.

Fotoğrafları geniş çevrelerce tanınmasına rağmen kendisi kamuoyunun önünde olmayı pek tercih etmiyordu. Neye bağlıyorsunuz tutumunu?

Ş.İ: konuda müthiş yüksek ahlakı vardı. Yaratmak, işini yapmak çok hoşuna giderdi; ötesiyle ilgilenmezdi. tavrı yaptığı işi daha özel önemli kılıyordu. Çünkü yaptığınız işin sonrasıyla ilgilenmeye başladığınızda, onu iyi yapmak için ayırdığınız enerjiden uzaklaşabiliyorsunuz. Manuel'in fotoğrafa kadar gönül vermesi, tutkuyla çekmesi ama fotoğraflarını tanıtmak, göstermek dolaşıma sokmak için hiçbir çaba göstermemesi ilginçti. Ancak küratörler ya farklı alanlardan insanlar ona gelip şey yapmak istediklerinde tür projelere dâhil oluyordu. Yalnızlığı seven adamdı. Fotoğrafçılık zaten biraz yalnız Deklanşörünüzle baş başasınız; karşınızda insanlar var, siz fotoğraf makinesinin tarafındasınız.

Tamar Çıtak Şebnem İşigüzel. Fotoğraf: Berge Arabian.

“Babamla birçok kez yeniden tanıştım”

Yeni heyecanınız, kalp çarpıntınız. İstanbul Modern’ açılan “Kendine Ait Ada” sergisi, Çıtak'ın insan hâllerini betimleyen, çok bilinen siyah-beyaz kıyı fotoğraflarının yanı sıra renkli siyah-beyaz şehir manzaralarını, dönemde henüz yaygın olmayan panoramik formatta ürettiği çalışmalarını, portrelerini araya getiriyor. Nasıl ortaya çıktı sergi?

Ş.İ: Manuel’in ani kaybının ardından, onun üretimlerinin fotoğraf sanatına katkısının farkında olan kişiler, eserlerini araya getirip sergilemek için görüşmelere başladı. Fotoğraf alanında en doğru kurumlardan biri olduğu için İstanbul Modern’i tercih ettik. Türkiye’ fotoğrafa duyulan ilginin güçlü olduğunu düşünüyorum. İnsanlar fotoğrafa bakmayı, onu seyretmeyi seviyor. Biz buradan yola çıkarak serginin hazırlıklarına başladık.

Tamar Çıtak: Serginin asistan küratör ekibindeyim hazırlık sürecinin tamamında yer aldım. yandan çok duygulu hüzünlü, yandan çok farklıydı. Hem sergi hazırlamak hem sergisini hazırladığınız kişinin babanız olması kolay tarif edilebilir deneyim değil. süreçte babamla birçok kez yeniden tanıştım, onunla yeniden bağ kurdum. Aslında arşive annem hâkimdi, ben sergi sayesinde arşivin içine girdim babamın üretimleriyle yeniden tanıştım.

Serginin "kalbi" İslomania bölümü. Fotoğraf:Berge Arabian.

Serginin adı, Manuel Çıtak’ın fotoğraflarına, fotoğrafçılık anlayışına dünyaya bakışına gönderme yapıyor. Ada metaforunu siz nasıl anlatırsınız?

T.Ç: Annemin sergiyle ilgili çok güzel ifadesi var: “Gönüllü yalnızlık.” İnsanın kendi başına yarattığı dünya. Aslında serginin adı biraz buradan hareketle ortaya çıktı. Elimizde bazı ipuçları vardı. Son sergisinin “İslomania” olması, adadaki yalnızlık fikri bütün yeteneğine rağmen kendisini saklamayı başarması. insan ancak adada mahsur kalmış gibi yaşarsa kadar kendi bilinmezliğini yaratabilir. açıdan isim çok yerini buldu.

Manuel Çıtak’ın arşivini merak ediyorum. Nasıl arşiv bırakmıştı? Sizi şaşırtan şeylerle karşılaştınız ?

T.Ç: Çok düzenli arşivdi. Bunun yanı sıra sizin henüz görmediğiniz, çok sayıda fotoğraftan oluşan başka bölüm var; orası bambaşka dehliz. Babamın göz bebeği olan, çok kıymet verdiği seriler vardı. Hepsi özenle düzenli biçimde saklanmıştı. Ben büyük heyecanla arşivin içine daldım. Sergide yaklaşık 100 fotoğraf yer alıyor. Seçkiyi küratör Demet Yıldız Dinçer’le birlikte oluşturduk. İstanbul, kıyılar, portreler gibi başlıklar etrafında araya getirdiğimiz fotoğrafların yanı sıra babamın özel değer verdiği işleri kendi içinde gruplandırdık. Aslında bölümler en başından belirlenmiş değildi. Sergi üzerinde çalışırken fotoğraflara babamın dünyasına daha yakından baktıkça ayrımlar kendiliğinden ortaya çıktı.

Fotoğraf sanatçıları çekip medikleri fotoğrafları hemen silip yok ediyor sorusu kafamda dönüyor süredir. Özellikle arşivin, hafızanın önemini iyiden iyiye hissettiğimiz bugünlerde. Çıtak’ın konudaki tutumu nasıldı?

Ş.İ: mediği fotoğrafları arşivinde tutmazdı. Onları ortadan kaldırır, dosyalamazdı. Fiziksel fotoğraflarını özenle paketleyip saklardı ama dijital fotoğrafları hiç silmezdi. Dolayısıyla arşivinde bulunan her şey, onun “Bunlar iyi, bunları seviyorum” dediği fotoğraflardı. Açıkçası bizim işimizi kolaylaştırdı süreçte. “Bunu ister bunu istemez ?” diye düşünmemize gerek kalmadı.

Yazar anne fotoğraf sanatçısı babayla büyümek sizi nasıl etkiledi?

T.Ç: Her şeyden önce onlar benim annem babamdı. Evde dışarıda onları hep gözle gördüm. Manuel Çıtak benim için öncelikle babamdı; fotoğrafçı kimliğinden, yaptığı işlerden bağımsız olarak. Onun nasıl fotoğrafçı, nasıl sanatçı olduğunu ise kendisini kaybettikten sonra, fotoğraflarına işlerine yeniden dönüp baktıkça keşfetmeye başladım.

Fotoğrafla ilişkiniz nasıl?

T.Ç: Annem babam fotoğraf konusunda iyi gözüm olduğunu söylerdi. Babam, fotoğraflarımın çok duygulu olduğunu düşünürdü, videoda daha başarılı bulurdu. Oyunculuk eğitimi aldım; nedenle hikâyeyle kurduğum ilişki başka mecrada şekillendi. Zamanla ilgim daha çok video sinemaya yöneldi. Sergi için hazırladığım “Görmenin Hatırası” adlı video ilginin parçası.

Sergi için hazırladığınız video, izleyiciye samimi kapı açıyor. Videoyu nasıl kurguladınız? Videoyu babanızın sizi fotoğrafladığı seriyi anlatır mısınız?

T.Ç: Babamın bugüne kadar bana gösterdiği hayatın güzelliklerini araya getirmeye çalıştım. Çünkü onun vizörün arkasından gördüğü, kendi bakışıyla kurduğu hayat vardı. Kendisi ise vizörün önünde neredeyse hiç görünmezdi; bizi belgeleyen hep. Hayatın güzelliklerini görmeye doyamayan birinin geride bıraktığı hatıralardan oluşan video diyebiliriz. İzleyicinin dünyayla bağ kurabilmesi için videoyu vizörün içine yerleştirdik.

Çıtak'ın yazar Orhan Pamuk'la Kars seyahatinden çektiği kareler. Fotoğraf: Berge Arabian.

Sergiyi gezenlerin Manuel Çıtak’ın fotoğrafçılığını, dünyaya bakışını sanatını nasıl keşfetmelerini istersiniz? Fotoğraflara bakarken nelere dikkat etmelerini önerirsiniz?

T.Ç: Ne mutlu ki ziyaretçiler fotoğraflara büyük dikkatle bakıyor. Açılıştan yana fotoğrafların önünde uzun uzun duran, birbirleriyle konuşan, gördüklerini an insanlarla karşılaşıyorum. Bazı filmler vardır, asıl hikâyesi bittikten sonra başlar. Sanırım babamın fotoğrafları böyle etki yaratıyor. İnsanların fotoğraflar karşısında durup düşünmesi, hissettiklerini gördüklerini birbirleriyle ması kendiliğinden gelişiyor. Olduğu gibi bakmaya, hissetmeye devam etsinler.

Şahinyan'dan, Güler'den Çıtak’a fotoğraf mirası

Ş.İ: Fotoğrafla ilgilenenler Manuel’i zaten hatırlıyor. Dolayısıyla fotoğrafları geniş izleyici kitlesine ulaşmış, insanları etkilemişti. Ancak bugün pek çok kişi onunla yeniden tanışıyor. Tamar’ın söylediği gibi, fotoğrafların önünde durmak, onlara bakmak, gördüklerini mak üzerine düşünmek gibi ilişki kuruluyor.

Bunun üzerinde durulması gereken başka boyutu Ara Güler’den sonra, Türkiye fotoğrafına kadar çok şey sunmuş başka büyük sanatçının Ermeni toplumundan çıkması önemli. Bunun Ermeni toplumunun sanatla kurduğu ilişkiyle, hayatın inceliklerine verdiği değerle bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Sofra düzeninden ev hayatına, zanaatkârlıktan eğitime uzanan kültürden söz ediyoruz. Nezaketin toplumsal yaşamın yansıması. Osmanlı’nın son döneminden, Abdullah Biraderler’den yana Ermeni toplumunun fotoğrafa duyduğu ilgiyi unutmamak gerek. İnsanlar portrelerinin çekilmesini, hayatlarının belgelenmesini istiyordu. Aile fotoğrafları, stüdyo fotoğrafları. Maryam Şahinyan Osep Minasoğlu geleneğin önemli isimleri. Manuel’in fotoğrafçılığını tarihsel birikim içinde değerlendirmek açıdan ayrıca kıymetli diye düşünüyorum.

"Büyük sorumluluktu"

Serginin küratörü Demet Yıldız Dinçer, hazırlık sürecini serginin kurgusunu şöyle anlatıyor:

Serginin hazırlıklarına yaklaşık yıl önce başladık. Kuratoryel ekipte benimle birlikte Naz Uğurlu Benek, Selen Erkal Manuel Çıtak’ın kızı Tamar Çıtak yer. Tamar’ın ekipte olması, arşivi Çıtak’ın bakışını çok daha yakından tanıyabilmemizi sağladı. Çıtak’ın fotoğraflarının ilk tanığı olan 30 yıllık eşi Şebnem İşigüzel’in hazırlıklar boyunca verdiği destek sergiye farklı katmanlar kazandırdı. Manuel Çıtak’ın üretimine bütünlüklü bakan kapsamlı retrospektifi hazırlamak büyük sorumluluktu. Her fotoğraf kendi başına çok güçlüydü, yüzden seçim yapmak son derece zordu.

Sergi, Çıtak’ın büyüdüğü aynı zamanda büyülendiği şehir İstanbul’u konu alan siyah beyaz renkli fotoğraflarıyla başlıyor, en bilinen serilerinden biri olan Kilyos’taki kalabalıkları konu edinen kıyı serisiyle devam ediyor. topraklarda farklı biçimlerde varlığını sürdüren inanç pratiklerine odaklandığı fotoğraflar yaklaşımını “Normalde çok unutkan insanımdır, ancak fotoğrafını çektiğim insanların bende bıraktığı hisleri asla unutmam” diyerek özetlediği portreleri sergide karşılıklı diyaloğa giriyor. Çıtak’ın sık sık çıktığı seyahatlerde çektiği fotoğraflar sergide yer alıyor. Hem yurt içinden hem çevre ülkelerden fotoğraflar serginin önemli akslarından birini oluşturuyor. seyahatlerin en dikkat çekici ürünlerinden olan, Kars Zonguldak’taki maden ocaklarını konu aldığı serilere yer verdik. Sergi, sanatçının kırk yıl boyunca dışarıya çevirdiği objektifi kendine döndürdüğü “islomania” serisiyle sona eriyor. 100 fotoğrafın yanı sıra efemera yer alıyor.

Fotoğraf: Berge Arabian.

fotoğraflar arasında hem Çıtak’ın sağlığında yaptığı gümüş jelatin baskılar hem negatiflerden yaptığımız taramalarla dijitalleştirdiğimiz çalışmaların modern baskıları bulunuyor. Hazırlıklar sırasında elimizde yalnızca düşük çözünürlüklü kopyaları olan fotoğrafların negatiflerini bulup taradık, böylece onları büyük boyutta basabildik. Bazen içeriğini bilmediğimiz negatifleri tarayarak daha önce hiç görülmemiş, basılmamış kareleri ortaya çıkardık. Baskıları yaparken Manuel Çıtak’ın hayattayken yaptığı seçimlere sadık kalmaya çalıştık.

süreçte sergiye paralel yayın hazırladık. Yayında yapıt görsellerinin yanı sıra kaleme aldığım kavramsal çerçeve metni yer alıyor. Şebnem İşigüzel’in, izleyicilerin sergide sesli tur olarak kendi sesinden dinleyebileceği “Kendine Ait Ada” yazısı Orhan Cem Çetin’in “İyi Fotoğrafçı” yazısı yayında bulunuyor. Son olarak Şebnem İşigüzel Tamar Çıtak gerçekleştirdiğim söyleşiye yer verdik."