yeni çocukluk biçimi, anlamda çocukların sokaktan dışarıdan içeriye alınması demektir. Çocuk artık mahallede, sokakta, kendi yaşıtlarıyla kurduğu düzensiz öngörülemez dünyada değil; yetişkinlerin düzenlediği, kontrol ettiği güvenli kabul ettiği alanlarda büyür. Çocukların sokaktan içeri alınmasıyla birlikte çocukluk giderek büyüyen endüstriye dönüştü. Çocuk odaları, çocuk mobilyaları, çocuk filmleri, oyuncaklar, elektronik oyunlar, çocuk giysileri, uygulamalar, eğitim programları çocuklara özel tüketim alanları çoğaldı.

durumun yalnızca kötü tarafları. Çocukların gelişimsel özelliklerinin dikkate alınması, onlara uygun kitapların, oyuncakların mekânların hazırlanması önemli ilerleme. “Çocuklar için” sözü bizde kendiliğinden güven duygusu yaratır. “Çocuk çikolatası” denildiğinde bunun çikolatalardan daha sağlıklı olduğunu düşünebiliriz. “Çocuk oyunu” denildiğinde oyunun zararsız güvenli olduğunu varsayarız. Fakat “çocuk için yapılmış” olan her şeyin çocuğun yararına olduğunu düşünmek yanıltıcıdır. Çocuklara yönelik ürünler aynı zamanda büyük pazar oluşturur. Çocuk artık yalnızca korunması gereken biri değil, tüketici olarak keşfedilmiş biridir. ürünün çocuklara yönelik olması, onun çocuğun gelişimine uygun, sağlıklı ya güvenli olduğu anlamına gelmez. Tam tersine çocukların dikkatini, merakını ilme ihtiyacını hedefleyen dijital ürünler son derece tehlikeli olabilir.

Dijital dünyada ilişki daha karmaşıklaşır. Çocuklara yönelik oyunlar, uygulamalar videolar masumiyet görüntüsü altında onların dikkatini mümkün olduğu kadar uzun süre ekranda tutacak biçimde tasarlanabiliyor. Çocuk uygulamayı kullanırken yalnızca tüketici değildir; dikkati, zamanı, davranışları verileri ekonomik değere dönüşebilir. nedenle “çocuklar için” sözü bazen pedagojik kategori olmaktan çok pazarlama kategorisine dönüşebilir.

Dijital Dünyanın Pedagojik Bekçileri

Arada sosyal medyada psikologluğu rol performansı sanan meslektaşlarıma rastlıyorum. Psikologlar zaten çok şey bilirler! Daha doğrusu, bazılarının kendilerine ilişkin tasavvurları böyledir. Her şeyi bilen, her konuda söyleyecek sözü olan, insan ruhunun bütün sırlarını çözmüş âlim pozlarında karşımıza çıkıyorlar. her şeyi bilme hâlini sosyal medyada performansa dönüşüyor. Sosyal medya kullanımını anlatırken eleştirdikleri şeyi çokça üretiyorlar. Kendilerinden son derece emin ses tonuyla konuşuyorlar. Neyin doğru, neyin yanlış olduğunu, insanların nasıl yaşamaları, çocuklarını nasıl yetiştirmeleri, birbirlerini nasıl sevmeleri gerektiğini biliyorlar…

Örneğin haftada kaç kez seks yapılması gerektiğini, cinsel ilişkinin kaç dakika sürmesinin normal olduğunu, anne babaların çocuklarıyla günde kaç dakika oynamaları gerektiğini açıklayan psikologlarla karşılaşırsınız. Çocuğunuzla kadar zaman geçireceksiniz, ona kadar sevgi göstereceksiniz, günde kadar konuşacaksınız, kadar oyun oynayacaksınız. Sanki sevgi, yakınlık, cinsellik, şefkat insan ilişkileri dakikalarla, saatlerle, sayılarla ölçülebilirmiş. Psikoloji böylece insanın ruhsal dünyasını anlamaya çalışan disiplin olmaktan çıkarılıp tür kullanım kılavuzuna dönüştürülüyor. İnsanlara nasıl yaşayacaklarını ne kadar seveceklerini ne sıklıkta sevişeceklerini ne kadar konuşacaklarını, çocuklarına ne kadar zaman ayıracaklarını söyleyen talimatlar toplamı hâline geliyor. Sanki insan ilişkilerinin kullanım kılavuzu varmış kılavuza uygun davranıldığında her şey yoluna girecekmiş.

Aynı yaklaşımı çocukların dijital dünyayla ilişkilerinde görüyoruz. Büyük özgüvenle anne babalara çocuklarının sosyal medya kullanımını yasaklamalarını öneriyorlar. Hatta dijital dünyanın çocuklar için günde kaç saat yararlı, kaç saatten sonra zararlı olduğunu hesaplamışlar. süreleri kesin doğrularmış gibi anne babalara bildiriyorlar. Sanki bütün çocuklar aynıymış, aynı gelişimsel özelliklere, aynı ruhsal gereksinimlere, aynı aile ilişkilerine aynı toplumsal koşullara sahipmiş. Çocuğun dijital dünyada ne yaptığı, orada hangi ilişkileri kurduğu, hangi gereksinimlerini karşıladığı, hangi sıkıntılarından uzaklaşmaya çalıştığı çoğu zaman ikinci planda kalıyor. Önemli olan süreyi belirlemek, sınırı çizmek anne babalara ne yapmaları gerektiğini söylemek.

Oysa çocuk yetiştirmek kullanım kılavuzunu uygulamak değildir. Çocukla kurulan ilişki belirli davranışların belirli sürelerle tekrar edilmesinden ibaret değildir. anne çocuğuyla yarım saat oynadığında iyi anne, on dakika oynadığında kötü anne olmaz. baba çocuğuyla ne kadar konuştuğundan çok, onunla nasıl konuştuğu, onu nasıl dinlediği aralarında nasıl ilişki kurulduğu önemlidir. Sevgi şefkat birer zaman birimi değildir. Elbette gelişim psikolojisinin, pedagojinin çocuk ruh sağlığı alanındaki araştırmaların ortaya koyduğu önemli bilgiler. Ekran süresine ilişkin önerilerin bilimsel dayanakları olabilir. Ancak bilimsel araştırmalardan elde edilen genel bulgularla tek tek insanların yaşamlarına ilişkin kesin hükümler vermek aynı şey değildir. İstatistiksel ortalamalar bireysel yaşamların kullanım kılavuzu olmamalı galiba. Üstelik tür öneriler, zaten ne yaparlarsa yapsınlar kendilerini yetersiz hisseden anne babaların suçluluk duygularını daha artırabiliyor. Çocuğunun telefonunu elinden alan anne baba otoriter olmakla, almayan ise çocuğunu dijital dünyanın tehlikelerine karşı korumamakla suçlanabiliyor. Çocuğuyla yeterince oynamadığı, yeterince konuşmadığı, yeterince ilgilenmediği söyleniyor. Böylece anne babalık, sürekli ölçülen, değerlendirilen eksiklikleri gösterilen performansa dönüşüyor.

Burada ilginç çelişki ortaya çıkıyor. Sosyal medyada anne babalara çocuklarını dijital dünyanın tehlikelerinden korumalarını öğütleyen psikologlar, aynı dijital dünyanın sunduğu görünürlük imkânlarını kullanarak kendilerini her şeyi bilen uzmanlar olarak sahneliyorlar. Dijital kültürün eleştirisini yaparken kendileri kültürün performans teşhir mekanizmalarının parçası hâline geliyorlar. Psikolojik bilgi, insanların kendilerini birbirlerini anlamalarına yardımcı olmak yerine, onlara nasıl yaşamaları gerektiğini buyuran otoriteye dönüşebiliyor. Oysa psikolog olmak her şeyi bilmek değildir. Hatta psikolojik düşüncenin önemli yanı, insanın bütün karmaşıklığıyla anlaşılamayacağını, her insanın kendine özgü yaşamı ruhsal dünyası olduğunu kabul edebilmektir.

İnsanı anlamaya çalışan psikolojiyle insana nasıl yaşaması gerektiğini söyleyen psikoloji arasında önemli fark vardır. Birincisi soru sorar, anlamaya çalışır; ikincisi cevapları önceden bildiğini varsayar. Birincisi insanın karmaşıklığını kabul eder; ikincisi karmaşıklığı dakikalara, saatlere, sayılara davranış kurallarına indirger.

Yetersizlik Duygusunun Pazarı

Nina Kolleck, Der Kampf in den Köpfen. &. unsere Kinder manipulieren (2026; Zihinlerdeki Mücadele: Benzerleri Çocuklarımızı Nasıl Manipüle Ediyor?) adlı kitabında, sosyal medyanın özellikle çocukların gençlerin kendilerini algılama biçimleri, duyguları toplumsal ilişkileri üzerindeki etkilerini ele. Sosyal medyanın en önemli mekanizmalarından biri karşılaştırmadır. İnsanlar gündelik hayatlarının tamamını değil, başkalarının görmesini istedikleri seçilmiş bölümlerini sergilerler: Yedikleri özel yemeği, gittikleri pahalı lokantayı, kaldıkları güzel oteli, tatillerini, başarılarını, çekici bedenlerini mutlu ilişkilerini ırlar. Başarısızlık, yalnızlık, sıkıntı, sıradanlık, hayal kırıklığı utanç ise çoğunlukla görünmez kalır. Böylece insanlar kendi hayatlarının bütününü başkalarının hayatlarından seçilmiş görüntülerle karşılaştırmaya başlarlar. Kendi gündelik yaşamlarının sıradanlığını, başkalarının sürekli güzel, başarılı mutlu görünen yaşamlarıyla karşılaştırdıklarında kendilerinde eksiklik olduğu duygusuna kapılabilirler. Başkalarının hayatları daha güzel, bedenleri daha çekici, ilişkileri daha mutlu, işleri daha başarılı görünür. İnsan, sahip olduklarından çok sahip olamadıklarına bakmaya başlar. karşılaştırmanın önemli özelliği çoğunlukla yukarıya doğru yapılmasıdır. Sosyal medyayı izleyen kullanıcılar kendilerini sürekli olarak kendilerinden daha güzel, daha başarılı, daha zengin veya daha mutlu olduklarını düşündükleri insanlarla karşılaştırırlar. Böylece insan, kendi hayatını yaşamak yerine başkalarının hayatlarına bakarak kendisini değerlendirmeye başlar. Kendi yaşamının değeri, başkalarının yaşamları karşısındaki konumuna bağlı hâle gelir. Sonuçta yetersizlik, başarısızlık değersizlik duyguları sürekli yeniden üretilir. Ancak yetersizlik duygusu yalnızca sosyal medyanın yarattığı sorun değildir. Modern gündelik yaşamın kendisi insanları sürekli yetersizlik duygusuyla karşı karşıya bırakır. Sosyal medya duyguyu icat etmekten çok, onu görünür kılar, yoğunlaştırır gündelik hayatın neredeyse her anına taşır.

Kapitalizm tam olarak yetersizlik duygusundan yararlanır. Önce insanlara yeterince güzel, genç, başarılı, çekici veya mutlu olmadıklarını hissettirir; ardından eksikliği gidereceğini iddia eden ürünler pazarlar. Çünkü kendisini yetersiz hisseden insana sürekli şey satılabilir. Daha güzel olmak için kozmetik ürünleri, daha genç görünmek için estetik müdahaleler, daha başarılı olmak için eğitim programları, daha ilginç görünmek için seyahatler, daha değerli görünmek için markalar satın alınabilir. Böylece yetersizlik yalnızca psikolojik duygu olmaktan çıkar, ekonomik kaynağa dönüşür. İnsanların kendilerinden memnun olmamaları, tüketim ekonomisinin sürekliliğini sağlayan önemli mekanizmalardan biri hâline gelir. Üstelik satın alınan ürünler yetersizlik duygusunu kalıcı olarak ortadan kaldırmaz. Çünkü sürekli yeni güzellik ölçütleri, yeni başarı modelleri, yeni yaşam tarzları yeni ihtiyaçlar üretilir. Dün yeterli görünen bugün yetersiz olabilir. İnsan, kendisini tamamlayacağını düşündüğü şeyleri satın aldıkça yeni eksikliklerle karşılaşır.

Dijitalleşmeyle birlikte mekanizma yeni boyut kazanmıştır. Eskiden yaşlanmak, bedensel değişimler güzelliğin kaybı kimi insanlar için büyük kriz olarak yaşanırken, bugün dijital filtreler aracılığıyla yaşlılık görüntüde ortadan kaldırılabiliyor. Kırışıklıklar siliniyor, yüzler gençleştiriliyor, bedenler inceltiliyor, kusurlar görünmez hâle getiriliyor. Başarısızlıklar, mutsuzluklar hayal kırıklıkları benzer biçimde gizleniyor veya başka türlü sunuluyor. İnsanlar artık yalnızca yaşadıkları hayatı değil, başkalarının görmesini istedikleri hayatı sergiliyorlar. Gerçek hayat gösterilen hayat arasındaki mesafe giderek büyüyor. Üstelik gösteri yalnızca başkalarını etkilemeye yönelik değil. İnsan zamanla kendi yarattığı görüntüye inanmaya, kendisini görüntü üzerinden tanımlamaya başlayabiliyor. Burada önemli paradoks ortaya çıkıyor: İnsanlar kendilerini olduklarından daha güzel, daha başarılı daha mutlu gösterdikçe başkalarının yetersizlik duygularını artırırıyorlar. Fakat aynı insanlar, başkalarının sergiledikleri hayatlara baktıklarında kendilerini yetersiz hissedebilirler. Böylece herkesin başkalarına başarılı mutlu görünmeye çalıştığı, fakat kendi hayatından giderek daha az memnun olduğu karşılaştırma döngüsü oluşuyor.

Dijital kültürün yarattığı sorunlardan biri İnsan, kendi hayatını yaşamakla onu sergilemek arasındaki ayrımı giderek kaybetmeye başlıyor. Yaşanan deneyimin kendisinden çok, onun nasıl göründüğü önem kazanıyor. tatilin nasıl geçtiğinden çok nasıl fotoğraflandığı, ilişkinin nasıl yaşandığından çok başkalarına nasıl gösterildiği, başarının kişiye ne ifade ettiğinden çok ne kadar i aldığı önem kazanabilir. Böylece insanın kendi yaşamıyla kurduğu ilişkiye giderek başkalarının bakışı yerleşiyor. İnsan yalnızca başkaları tarafından değerlendirilmez; zamanla kendisini başkalarının gözünden değerlendirmeye başlar. Dijitalleşme, insanın kendisini başkalarıyla karşılaştırma imkânlarını olağanüstü ölçüde artırırken, kapitalizm karşılaştırmadan doğan yetersizlik duygusunu ekonomik kazanca dönüştürür. İnsanların kendilerini sürekli eksik hissettikleri dünyada, eksikliklerin giderilmesi vaadiyle pazarlanabilecek ürünlerin hizmetlerin sonu gelmez. nedenle dijital kültürde yetersizlik duygusu yalnızca bireysel psikolojik sorun değil, aynı zamanda toplumsal olarak üretilen ekonomik olarak değerlendirilen olgudur.

Hartmut Rosa, Unverfügbarkeit (2021, ikinci baskı; Türkçeye yaklaşık olarak Kontrol Edilemezlik ya Tasarruf Edilemezlik şeklinde çevrilebilir) adlı kitabında, modern insanın dünyayı sürekli ulaşılabilir, kullanılabilir denetlenebilir hâle getirme çabasını ele. Rosa’nın düşüncelerinden hareketle modern gündelik hayatın bitmek bilmeyen yapılacak işler listelerine bakabiliriz. Hepimizin her gün yapması gereken işler. Sabah kalkar, işe gider, çalışır, alışveriş yapar, faturaları öder, çocukların ihtiyaçlarıyla ilgileniriz. Telefon faturasını yatırmamız, aylık ulaşım kartını yenilememiz, telefon taksitini havale etmemiz, çocuğun okul taksitini ödememiz, randevu almamız, belgeyi tamamlamamız gerekir. işi bitiririz, başka iş ortaya çıkar. Yapılması gerekenlerin listesi hiçbir zaman tamamlanmaz. Akşam eve döndüğümüzde, bütün gün çalışmış birçok işi halletmiş olmamıza rağmen, hâlâ yapamadığımız şeyler vardır. Gün boyunca yaptıklarımızdan çok yapamadıklarımız dikkatimizi çeker. Böylece insan, ne kadar çalışırsa çalışsın, yeterince çalışmadığı, yeterince üretmediği, yeterince başarılı olmadığı duygusuyla yaşamaya başlar.

Burada modern insanın sürekli daha fazlasını istemesini yalnızca açgözlülükle açıklamak yanıltıcı. Çünkü modern insanı harekete geçiren şey her zaman daha fazlasına sahip olma arzusu değildir. Çoğu zaman sahip olduklarını kaybetme korkusudur. İşini kaybetme korkusu, evini kaybetme korkusu, eşini ya ilişkisini kaybetme korkusu, yaşam standardını sürdürememe korkusu… İnsanlar yalnızca daha iyi hayat kurmak için değil, mevcut hayatlarını koruyabilmek için sürekli çalışmak, kendilerini geliştirmek başkalarıyla rekabet etmek zorunda hissederler. nedenle modern toplumdaki rekabeti yalnızca insanların hırslarıyla açıklamak mümkün değil. Rekabetin arkasında çoğu zaman güvencesizlik kaybetme korkusu. İnsan, bulunduğu yerde kalabilmek için bile sürekli çabalamak zorundadır. Durduğunda geride kalacağını, geride kaldığında ise sahip olduklarını kaybedebileceğini düşünür. Böylece modern insan iki yönlü yetersizlik duygusuyla karşı karşıya kalır. yandan sosyal medya ona başkalarının kendisinden daha güzel, daha başarılı, daha mutlu daha zengin olduğunu gösterir. yandan gündelik yaşam, ne kadar çalışırsa çalışsın, ne kadar iş yaparsa yapsın, hâlâ yeterince şey yapmadığını hissettirir. İnsan hem başkalarının hayatları karşısında hem kendi yapılacak işler listesi karşısında yetersiz kalır.

yetersizlik duygusu aynı zamanda ekonomik olarak işlevseldir. Kendini yeterince güzel bulmayan insana güzellik ürünleri, yeterince başarılı bulmayana kişisel gelişim programları, yeterince üretken bulmayana zaman yönetimi teknikleri, yeterince mutlu bulmayana mutluluk vaatleri sunulur. Böylece yetersizlik duygusu yalnızca yaşanan duygu olmaktan çıkar; yeni ihtiyaçların tüketim biçimlerinin üretildiği pazara dönüşür. Dijitalleşme süreci daha yoğunlaştırır. Çünkü dijital platformlar insanların yalnızca ne satın aldıklarını değil, nelere ilgi duyduklarını, neleri arzuladıklarını, kendilerini hangi alanlarda eksik hissettiklerini izlemeye değerlendirmeye çalışır. İnsanların arzuları, korkuları yetersizlik duyguları ekonomik olarak kullanılabilecek verilere dönüşür. Böylece insanın kendisiyle kurduğu ilişki bile piyasanın konusu hâline gelir.

Burada kültür barbarlık arasındaki ilişkiye yeniden dönmek gerekir. Teknolojik ilerleme kültürel ilerleme aynı şey değildir. Dijitalleşme insanın hayatını kolaylaştırırken, aynı zamanda insanlar arasındaki ilişkileri yoksullaştırabilir. Kültür, yalnızca teknolojik ilerleme, üretim artışı yaşamın kolaylaştırılması değildir. Kültür aynı zamanda insanların birbirleriyle kendileriyle kurdukları ilişkilerin niteliğiyle ilgilidir. İnsanın kendisini sürekli eksik, yetersiz başarısız hissetmesine yol açan, ardından eksikliği gidermeyi yeni ürünler hizmetler satın almaya bağlayan düzenin kültürel ilerleme olarak değerlendirilmesi tartışmalıdır. Barbarlık yalnızca açık şiddet, yıkım fiziksel saldırganlık biçiminde ortaya çıkmaz. İnsanın kendi değerini sürekli başkalarıyla karşılaştırarak ölçmek zorunda bırakılması, yaşamının bitmek bilmeyen rekabete dönüşmesi, korkularının yetersizlik duygularının ekonomik çıkarlar için kullanılması barbarlığın gündelik daha az görünür biçimleri olarak düşünülebilir.

Burada paradoksal durum var: Dijital teknolojiler insanın yaşamını kolaylaştırmayı, ona zaman kazandırmayı dünyayı daha ulaşılabilir hâle getirmeyi vaat ederken, aynı zamanda yeni bağımlılıklar, yeni zorunluluklar yeni yetersizlik duyguları yaratabilir. İnsan daha fazla olanağa sahip olur, fakat olanakların tümünü kullanamadığı için kendisini daha yetersiz hissedebilir. Daha fazla insanla bağlantı kurabilir, fakat kendisini daha yalnız hissedebilir. Başkalarının hayatlarını daha fazla görebilir, fakat kendi hayatından daha az memnun olabilir. Dolayısıyla dijitalleşmenin yarattığı sorun yalnızca teknolojik değildir. Sorun, teknolojinin insanın kendisiyle, başkalarıyla dünyayla kurduğu ilişkiyi nasıl değiştirdiğidir. Modern insanın trajedilerinden biri belki budur: Sahip olduklarını kaybetmemek için sürekli daha fazlasını yapmak zorunda hisseder; fakat ne kadar çok şey yaparsa yapsın, yine yeterince yapmadığı duygusundan kurtulamaz.

Böylece dijitalleşme, insanın yetersizlik duygusunu gidermeyi vaat ederken, aynı zamanda duygunun sürekli yeniden üretildiği düzenin parçası hâline gelebilir. Kültürel ilerleme olarak sunulan şey, insanın kendisiyle başkalarıyla kurduğu ilişkileri yoksullaştırdığı ölçüde, barbarlığın yeni biçimlerini içinde taşıyabilir.

Compüter ayakkabıcının röntgen aletinin yerini aldı

Manfred Spitzer, Digitale Demenz. Wie wir uns und unsere Kinder um den Verstand bringen (Dijital Demans: Kendimizi Çocuklarımızı Nasıl Akıldan Ediyoruz?, 2012) adlı kitabında gençlerin dijital dünyada giderek daha az düşündüğünü çok sert dille ifade. Ona göre hiçbir toplumun gelecek kuşaklarını aptallaştırmaya hakkı yoktur. toplum, çocuklarının düşünme yeteneklerini geliştirmek yerine onları hazır cevaplara bağımlı hâle getiriyorsa yalnızca bugünkü çocuklara değil, kendi geleceğine zarar vermektedir.

Spitzer teknolojik yeniliklerin nasıl pazarlandığını göstermek için röntgen aygıtı üzerinden ilginç örnek verir: Röntgen aygıtının bulunmasının ardından bazı zenginler aygıtları evlerine alarak kendi kemiklerinin misafirlerinin vücutlarının görüntülerini çekmişler. İnsan bedeninin içini görebilmek, süre zenginlik gösteriş aracına, hatta eğlenceye dönüştürülmüş. Yeni teknoloji yalnızca yararlı olduğu için değil, yeni, etkileyici başkalarında bulunmayan nesne olduğu için satın alınmış. Röntgen aygıtlarının yaygın biçimde kullanıldığı yerlerden biri dönem ayakkabı mağazaları olmuş. Ayakkabıcılar, müşterilerin ayaklarını röntgenle görüntüleyerek ayakkabının ayağa nasıl oturduğunu göstermeye çalışmışlar. Böylece röntgen, tıbbi kullanımının dışında, ayakkabı satmak için kullanılan pazarlama aracına dönüşmüş. İnsanlar yeniliğin etkisine kapıldıkları için radyasyonun zararlarını yeterince düşünmemişler.

Bilgisayarlar başlangıçta büyük ölçüde öğrenme eğitim aracı olarak pazarlandı. Tıpkı geçmişte röntgen aygıtının modernliğin zenginliğin göstergesi olması gibi, bilgisayar sahibi olmak ilerlemenin, öğrenmenin geleceğe hazırlanmanın göstergesi hâline geldi. Çocukların bilgisayar aracılığıyla daha fazla öğreneceği, dünyayla ilişki kuracağı çağın gerisinde kalmayacağı söylendi. Yoksul aileler bile çocuklarının eğitimine yardımcı olacağını düşünerek bilgisayar almaya çalıştılar. Bunu çocukları oyun oynasın veya saatlerce zaman geçirsin diye değil, derslerine yardımcı olsun daha iyi gelecek kursun diye yaptılar. Bilgisayar, ailelere çocuklarının eğitimine yapılan yatırım olarak sunuldu.

Fakat bugün bilgisayarların dijital araçların kullanımına baktığımızda, öğrenme işlevlerinin oldukça sınırlı kaldığını görüyoruz. Bilgisayarlar akıllı telefonlar daha çok oyun oynamak, sosyal medyada dolaşmak, video izlemek, eğlenmek zaman geçirmek amacıyla kullanılıyor. Elbette buradan hiç kimsenin bilgisayardan veya sosyal medyadan şey öğrenmediği sonucu çıkarılamaz. İnsanlar araştırma yapmak, yazı yazmak, kitap okumak bilgi edinmek için dijital araçları kullanıyorlar. Fakat genel kullanım içinde eğlence, dikkat dağıtma zaman geçirme çok daha büyük yer tutuyor.

Okuma hesaplama becerileriyle ilgili araştırmaların sonuçları kaygı verici. Spitzer, evdeki bilgisayarın her zaman öğrenmeyi desteklemediğini; kimi zaman eğlenceye yönelterek düşünmeye yoğunlaşmaya engel olduğunu ileri sürer. çocuğun önünde sürekli olarak oyun, video sosyal medya seçenekleri bulunuyorsa uzun süre metne yoğunlaşması zor problem üzerinde sabırla çalışması daha güç hâle gelebilir.

Daha önce değindiğim gibi, Hartmut Rosa’nın (Situation und Konstellation. Vom Verschwinden des Spielraums, Durum Konstelasyon: Hareket Alanının Kayboluşu, 2026) navigasyon aygıtlarıyla ilgili söylediği şey bağlamda önemli: Navigasyon bize yolumuzu gösterir; fakat onu sürekli kullandığımızda kendi yolumuzu bulma yeteneğimiz zayıflayabilir. Eskiden en yakın arkadaşımızın evine gözümüz kapalı gidebilirken, bugün yıllardır çalıştığımız işyerine bile navigasyonla gidebiliyoruz. İnsanın rahat etmesi için üretilen araçlar, insanı giderek kendi yeteneklerini kullanmaktan vazgeçirebilir. rahatlama, bedensel olduğu kadar zihinsel rahatlamadır. Yolumuzu hatırlamıyoruz, çünkü navigasyon hatırlıyor. Telefon numaralarını bilmiyoruz, çünkü telefon kaydediyor. Hesap yapmıyoruz, çünkü makine hesaplıyor. Bilgiye ulaşmak için okumuyor araştırmıyoruz, çünkü arama motoru ya yapay zekâ bize hemen cevap veriyor. Böylece başlangıçta bize yardımcı olması için geliştirdiğimiz araçlar, zamanla bizim yerimize düşünmeye başlıyor.

Spitzer’in çalışmalarını okuduktan sonra insanın aklına soru geliyor: Bilgisayar dijital araç kullanımı arttıkça insanın kendisine duyduğu güven azalıyor olabilir ? İnsan kendi hafızasına, yön bulma yeteneğine, hesaplama gücüne düşüncesine daha az güvenmeye başladığında, dünyayı onun yerine açıklayacak araçlara kişilere daha fazla ihtiyaç duyacaktır.

İnsan dünyayı kendi başına anlamaya çalışmaktan vazgeçtiğinde, programlar ona dünyanın nasıl olduğunu anlatmaya başlar. Artık dünyayı yalnızca kendi gözlerimizle görmeyiz; bize gösterilen dünyayı görmeye başlarız. Algı organlarımıza kendi düşünme yeteneğimize olan güvenimiz geriledikçe, sosyal medyanın önümüze koyduğu görüntüleri, algoritmaların seçtiği haberleri Elon Musk gibi teknoloji sahiplerinin yaydığı politik düşünceleri daha kolay benimseyebiliriz.

Çünkü dijital platformlar bize dünyayı olduğu gibi göstermez. Hangi haberi göreceğimizi, hangi tartışmaya katılacağımızı, kimden korkacağımızı kime öfkeleneceğimizi belirleyen seçimler yaparlar. Biz dünyayı gördüğümüzü sanırken aslında bize seçilerek gösterilen dünyayı görürüz. Kendi düşünme karşılaştırma yeteneğimiz zayıfladığında, seçilmiş gerçekliği sorgulama gücümüz azalır. İşte burada dijital demansla otoriterlik faşizm arasında düşünülmesi gereken bağ ortaya çıkar. Faşizm, anlamda insanın düşünmesini vicdanını başka birine emanet etmesidir. “Benim yerime önderim düşünsün”, “Benim yerime reis karar versin”, “Reisim her şeyi bilir; ben onun söylediğini yaparım” demektir. Kendi düşüncesinden karar verme yeteneğinden vazgeçen insan, yalnızca teknolojik araçlara değil, politik liderlere bağımlı hâle gelir.

nedenle günümüzde ortaya çıkan durumun çok faşizan yönü vardır. İnsanlar yalnızca bilgiyi değil, kanaat oluşturma görevini başkalarına devrediyorlar. Kanaat getirmek, önümüze çıkan ilk bilgiyi kabul etmek değildir. Bilgileri karşılaştırmak, bağlantı kurmak, kuşkulanmak, düşünmek sonunda kendi yargısını oluşturmaktır. Aynı şey vicdan için geçerlidir. Vicdan, liderin, partinin, algoritmanın veya sosyal medya grubunun bize ne hissetmemiz gerektiğini söylemesi değildir. Vicdan, başkasının acısıyla kendi aramızda insani bağ kurabilmektir.

Oysa bugün Filistin’ İsrail’ veya Yemen’ ölen insanlar bizim için giderek yalnızca sayılara dönüşüyor. yerde yüz, başka yerde bin insanın öldüğü söyleniyor. bilgiler ekrandan geçip gidiyor. Ölen insanların yüzleri, hikâyeleri, aileleri hayatları görünmez oluyor. Onların ölümü bizim için sıradan haber maddesine dönüşüyor.

Devam edecek…