Sağ otoriter popülizmin, milliyetçi militarizmin, insan haklarının yerine güç siyasetinin küresel yükselişi artık uzun zaman diyebileceğimiz süredir gündemimizde. Üzerine çok yazıldı, çok konuşuldu. Son aylarda ise gidişata aykırı gözüken kimi seçim sonuçları ortaya çıktı. İlkönce Macaristan’ geçtiğimiz Nisan ayındaki seçimle Viktor Orban’ın 16 senelik iktidarı son buldu ki Orban sözünü ettiğimiz küresel popülizmin sembol isimlerinden biri olmuştu. Ayrıca, Orban’ın gidişiyle küresel sağ popülizmin ABD ayağı olan Trump yönetimi Avrupa’daki önemli müttefikini kaybetmiş.
Geçtiğimiz ay ise Sırbistan Brezilya’daki seçim sonuçları gidişatı kıran gelişmeler. Sırbistan’ üniversite öğrencilerinin başını çektiği iki yıl süren protestoların ardından yapılan seçimlerde ülkeyi 14 yıldır özgürlükleri kısıtlayarak yöneten Aleksandar Vucic iktidarı sonlandı. Brezilya’ ise her ne kadar sağ popülist iktidarın devrilmesi söz konusu değilse aşırı sağcı Flávio Bolsonaro'nun seçilmesi durumunda milliyetçi popülizm gene Trump yönetimi dünyada önemli mevzi kazanmış olacaktı. Fakat, mevcut başkan Lula başkanlık seçiminin 25 Ekim’deki ikinci turunda oyların %51,79’unu alarak tekrar başkan seçildi özgürlükler için tehlike atlatışmış oldu; kazanımdır, en azından şimdilik.
Gidişat açısından başka kritik seçim Salı günü ABD’ gerçekleşti. Halihazırdaki başkanın görev süresinin ortasında yapıldığı için midterms/dönem ortası seçimleri olarak anılan seçimlerde Temsilciler Meclisi’nin 435 üyesinin tamamı, Senato’nun ise 100 sandalyesinden 35’i, ayrıca 36 eyalet valisi için seçim yapıldı. yazı yazıldığı sırada gelen sonuçlara göre Demokratlar hem Temsilciler Meclisi’nde hem Senato’ çoğunluğu elde ederek Kongre’nin kontrolünü ele geçirdiler ki haliyle Trump için iyi haber değil. Yasama organının kontrolünü tamamen kaybederek Amerikan siyasi literatüründe “topal ördek” olarak adlandırılan duruma düştü. İran’la savaş, İsrail gibi konularda artık eskisi kadar rahat hareket alanı bulamayacak muhtemelen. Ayrıca, midterm seçimlerinin Amerika’ nevi başkana güven oylaması olarak görüldüğünü göz önüne alacak olursak gelen oranlar Amerikan halkının ezici biçimde Trump politikalarını reddettiğini gösteriyor. Kesin sonuçlar belli olmasa arkasında durduğu adayların çoğu seçimi kazanmamış gözüküyor.
şeyi vurgulayalım: Macaristan’ veya Sırbistan’ yeni oluşan iktidarlar mutlaka çok iyi olacak, her şeyi çok doğru yapacak demeye çalışmıyorum. Onu zamanla göreceğiz. anda kritik olan, uzun süreli sağ popülizmin onun yarattığı psikolojinin ilerici çevrelerdeki umutsuzluk halinin kırılması. Başka deyişle, küresel gidişatın, otoriter iktidarların değiştirilebileceğine dair görece umutlu havanın oluşması.
Sırbistan örneği ondan yola çıkarak Türkiye’ye dair yapabileceğimiz gözlemler sorabileceğimiz sorular üzerinde biraz daha fazla durmakta kanımca fayda. Bilindiği üzere Sırbistan’ değişimi tetikleyen olayın kendisi aslında üzücü “kaza”. 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun beton sundurmasının çökmesinin sonucu 16 kişi ölmüştü. Bardağı taşıran son damla olarak niteleyebileceğimiz olaya onun olmasına yol açan arka plandaki siyasi yozlaşmaya yolsuzluklara tepki olarak başlayan üniversite öğrencilerinin liderliğinde sebatla sürdürülen sokak gösterileri ortaya daha organize muhalefetin çıkmasına yol açtı hareket seçimle iktidara geldi.
Peki, Türkiye’ neden böyle şey olmuyor? Neden Sırbistan’dakine benzer hatta ondan çok daha vahim, kimisi kasıttan kimisi ihmalden doğan kaza-katliamlar, siyasi değişim getirebilecek potansiyeli olan, sebatkar, istikrarlı protestolara, sokak hareketlerine yol açmıyor? siyaset sosyolojisi açısından çok ilginç soru, Türkiye çok ilginç Tabii ezelden gelip ebede giden durum olmaz, her şeyi zamansallık içinde değerlendirmek lazım. açıdan baktığımızda Gezi istisnası 70’lerde gücünü daha sol örgütlerden sendikalardan alan görece daha kısıtlı hareket yana Türkiye halkını kitlesel olarak belli süre istikrarla sokağa çıkarabilen olay. olup biten 2-3 saatlik, ortalama birkaç on bin kişilik mitinglerden bahsetmiyorum. Halbuki düşünsenize sadece 10 senede bile ister doğrudan kasıtla ister ihmal vesilesiyle ne katliamlar yaşandı Türkiye’ İnternet taraması yapmadan bile şurada birçoğunu sayabilirim: Çorlu tren “kazası”, havai fişek fabrikasında patlama, Ankara Garı katliamı, Suruç’taki bombalı saldırı, Borlu Kartalkaya’daki otel yangını tabii ki Soma maden faciası Şubat 2023 depremi… Dönüp tam tarihlerine bile bakmadan, kronolojik sıra büyüklük gözetmeden aklıma geldiği sırayla yazdım. Biraz düşünmeyle bunlara başkaları eklenebilir. Son 10-12 sene içerisinde gerçekleşmiş kimisi çok çok büyük can kayıplarına yol açmış kadar faciayı nefeste ezberden sayabilmek gösterge. Sırbistan’ 16 kişinin ihmal sonucu ölümü siyasi değişime yol açıyorsa Türkiye açıdan kaç Sırbistan eder? Ama şey olmadı, olmuyor.
nevi köseleleşme halini açıklamak için akademik metodolojik disiplini olan araştırmalar yapmak gerek kuşkusuz. aşamada belki birtakım akıl yürütmelerde bulunabilir, hipotezler üretebiliriz. İlk önce, ülkenin yerinde meydana gelen böyle facianın/katliamın ülkenin geri kalanında uzun soluklu protestolarda bulunulmasına yol açacak kadar infial yaratmadığı söylenebilir. Geri kalanlar, yaşanılan durumun kendileriyle ilgili olduğunu veya sistem sorunu olduğunu ya düşünmüyor ya umursamıyorlar. Olanlar sanki başka ülkede oluyor. Aynı bütünün parçaları olma algısı, güçlü kolektif “biz” duygusu. (Bunda bütün vatandaşları ortak kimlik temelinde araya getirememiş olmanın payı olsa gerek.)
Başka etken, sokak hareketlerinin kuşaklar boyunca “anarşizm” adı altında şeytanlaştırılmış olması olabilir. Buna devleti kutsayan gene çok eskiye giden yaygın anlayışı eklediniz derdinizi sokakta anlatmanın önünde ciddi psiko-kültürel bariyer yerleştirilmiş oluyor. Korku faktörünü unutmamak lazım tabii. Sokağa çıkanın bunun bedelini mahkemelerde, hapishanelerde ödeyeceğine dair yaygın düşünce. Bunun yanlış algı olduğunu söylemek zor doğrusu.
