Büyüdüğünüz evden uzaklara gitmek zorunda kaldığınızda, evin altına kızak takıp peşinizden sürüklemek istediniz hiç? Çocukluğunuzu hatırlarken odadaki ışığı, duvarın rengini, yatağınızın verdiği güven hissini anılarınızdan ayırabildiniz ?
Çocukluk evimiz odamız, yetişkinlikteki sığınağımızın temelidir; çünkü ruhumuz ilk kez orada güvenle var olmayı öğrenir. evde kurulan hayaller, gerçekleşmek üzere kurulur; insan kendini ilk kez orada tanımaya başlar. Mekânlar anılardan bağımsız değildir. Çocukluk evimiz, odamız ya bizim için anlamlı olan mekânlar zihnimizde yaşamaya devam. Fiziksel olarak yıkılmış olmaları bile yok oldukları anlamına gelmez; çünkü mekânlar yaşanmışlıklarla anlam kazanır.
sorular benim için hiç soyut olmadı. Çocukken iki kardeşim babaannemle tığım, sarı-turuncu boyalı evden, yetişkinliğe geçerken olabildiğince uzağa gitmek istedim. Sonra dünyanın öbür ucuna, Atlantik’in ötesine taşındım. Ama şeyi fark ettim: Çocukluk odam hâlâ benimleydi. göç sürecinde kendimi güvende hissedeceğim oda, ev ararken aklımda hep oda vardı. Oysa ne geceleri bütün odayı çiçek gölgeleriyle kaplayan sarı gece lambamı ne kardeşimle tığım ranzamızı yanımda getirebildim. Do Ho Suh’un işleriyle tam süreçte tanıştım beni derinden etkiledi.
Güney Koreli sanatçı mimar Do Ho Suh, kendi göç hikâyesinde tam olarak sorunun peşine düşüyor: insan çocukluk evini yanında nasıl taşıyabilir? Suh’un çocukluğunu geçirdiği Seul’deki geleneksel hanok evini inşa eden marangozların kullandığı Korece deyim var: “Evi yürütmek” (walk the house). Hanoklar sökülüp başka yerde yeniden kurulabildiği için ev, kelimenin tam anlamıyla yer değiştirebilir. Suh için deyim, insanın birden fazla mekânı zaman mekân içinde yanında taşıması anlamına geliyor.1
fikrin belki en somut hâli Nest/s (2024). Seul, New York, Londra Berlin’ yaşadığı ya çalıştığı binaların koridorlarını girişlerini şeffaf polyester kumaştan birebir ölçekte dikip uç uca ekliyor. Ortaya farklı şehirlerin eşiklerinden geçerek ilerlenen, tek kesintisiz geçit çıkıyor. Kumaş kadar ince ki mekânın kendisini değil, izlenimini taşıyor; içinden geçerken hem dışarıyı hem yanınızdan geçen ziyaretçileri görüyorsunuz. İçerisi dışarısı, burası orası birbirine karışıyor. çocukluk evini bavula sığdırmak istediğini söylüyor; kumaştan mimari tam bunu mümkün kılıyor: Katlanıp paketlenebilen, başka şehirde yeniden kurulabilen 2
Do Ho Suh, Nest/s, 2024. Polyester kumaş, paslanmaz çelik, 410,1 × 375,4 × 2104,5. © Do Ho. Sanatçının Lehmann Maupin’in izniyle. Lehmann Maupin
Suh fikri farklı tekniklerle hayata geçiriyor. Bazen büyüdüğü evi yaşadığı daireleri şeffaf, renkli kumaşlardan birebir ölçekte yeniden dikiyor. Bazen evin yüzeylerini kâğıtla kaplıyor kalemle tarayarak dokuları, köşeleri, yaşanmışlıkları kâğıda geçiriyor. Ölçek değişimi yok, ekleme yok, yorum yok; ne varsa olduğu. tekniğe Rubbing/Loving (Sürtmek/Sevmek) adını veriyor. Çocukluk evinin dış yüzeylerini Kore’nin geleneksel dut kâğıdıyla (hanji) kaplayıp grafitle taradığı çalışmanın adı Rubbing/Loving: Seoul.
Do Ho Suh, Rubbing/Loving: Seoul Home, 2013–22. Sydney Çağdaş Sanat Müzesi’nde (Museum of Contemporary Art Australia) yerleştirme görünümü. Fotoğraf: Sebastian Mrugalski. Sanatçının Lehmann Maupin’in (New York, Seul, Londra) izniyle. © Do Ho. Tate Modern
işlem yalnızca teknik değil; mekânın dokusuna sınırlarına dokunmak, onu kucaklamak gibi ritüelistik sevgi gösterisi. New York’ta yirmi yılı aşkın süre yaşadığı daireden ayrılmadan önce aynısını yapıyor şöyle diyor: “Sürtmeye başladığımda her şey geri akın ediyor.”3
Suh yalnızca duvarlarla yetinmiyor. Prizleri, ışık anahtarlarını, kapı kollarını tek tek kopyalıyor bunlara “numune” (specimen) diyor. Çünkü kapıyı açmak ya ışığı yakmak, neredeyse bilinçsizce tekrarladığımız küçük ritüellerdir yere aidiyet hissini tam bunlar kurar.
numunelerin en kalabalık hâli Jet Lag (2022). farklı şehirlerdeki evlerinden atölyelerinden 400’ü aşkın numuneyi tek yerleştirmede araya getiriyor. şehirden kapı kolu, başkasından priz, diğerinden ışık anahtarı aynı duvarda yan yana duruyor. Coğrafyalar hayatın farklı dönemleri üst üste biniyor. Eserin adı tesadüf değil: Suh, farklı yerlere uyum sağlamanın yarattığı yön kaybını, jet lag’in bedende bıraktığı sersemliğe benzetiyor.4
Do Ho Suh, Jet Lag, 2022. Polyester kumaş, Specimen serisinden 400’ü aşkın numune. © Do Ho. Sanatçının Lehmann Maupin’in izniyle. Lehmann Maupin
Çocukluk evinizden binlerce kilometre uzağa taşındığınızda, geride kalanın duvarlar değil, mekândaki güvenlik hissi olduğunu anlıyorsunuz.
Do Ho Suh’un işleri, tam hissi yanımızda taşımanın yolunu arıyor. işlere bakınca ev yapıdan çok ilişki gibi görünüyor: Duvarlarla değil; dokunduğumuz yüzeylerle, her gün çevirdiğimiz kapı kollarıyla, karanlıkta el yordamıyla bulduğumuz ışık anahtarlarıyla kurulan ilişki. Belki evi yürütmek, onu yerinden sökmek değil; ona dokunmayı, onu sevmeyi bırakmamaktır.
