1900'lü yılların başında otomotiv devrimiyle ortaya çıkan petrolün önemi;. Dünya Savaşı'nda İngiliz Donanması'nın gemilerinde kömür yerine petrol kullanmaya başlaması cephede tank, uçak, denizaltı gibi araçların yer almasıyla daha artmıştır. gelişmelerle birlikte petrol, savaşların kaderini belirleyen ana unsur hâline gelmiştir. Dünya Savaşı'nın ardından ise kömürün tahtını tamamen devralarak dünyanın birincil enerji kaynağı konumuna yerleşmiştir.
1960 yılında Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü'nün (OPEC) kurulması 1973'teki Petrol Krizi, petrol fiyatlarının küresel enflasyonu dünya ekonomisini doğrudan yönlendirdiğini kesin olarak kanıtladı.
1970’lerden itibaren petrolün yanı sıra doğalgaz sanayide kullanılmaya başlandı. Boru hattı LNG teknolojisinin gelişmesiyle birlikte doğalgaz dünya ekonomisinin birincil enerji kaynakları arasında önemli yere sahip olmaya başladı.
Petrol, bugün birincil enerji kaynağı olma dünya ekonomisini doğrudan yönlendirme özelliğini sürdürmektedir. Ukrayna İran savaşları nedeniyle yaşanan küresel petrol doğalgaz arzı sıkıntısının enerji fiyatlarını hızla artırması sonucu, başta Avrupa ABD olmak üzere dünya genelinde enflasyonist ortam oluştuğu bilinmektedir.
Günümüz verilerine göre petrol dünya enerji ihtiyacının %34'ünü karşılayarak liderliğini devam ettirmektedir. Petrolün yanı sıra, %28 kömür, %23 doğalgaz, %10 yenilenebilir enerjiler %5 nükleer enerji yer almaktadır.
Petrol doğalgaz dünya enerji ihtiyacının %57'sini karşılar durumdadır.
Veriler sektörel öngörüler, petrol doğalgaz tüketiminin önümüzdeki yıllarda azalacağı iddialarının aksine artacağı; 20 yıl sonra petrol doğalgazın dünya enerji tüketimindeki payının %60’ların üzerinde olacağını göstermektedir.
veriler öngörülere baktığımızda petrol doğalgaz rezervlerine sahip ülkelerin büyük servete sahip olduklarını refah içinde olacaklarını düşünebiliriz. Ancak gerçeğin böyle olmadığını hepimiz biliyoruz.
4 Mart 2023'te kaybettiğimiz meslek büyüğümüz Münir Cerid, 1965 yılında, henüz otuzlu yaşlarındayken "Petrol Emperyalizmi" isimli kitapçık hazırlamıştır. Münir Cerid, Petrol Emperyalizmi kitabında, "Egemen olmayan ülke için petrolün varlığı yokluğu büyük beladır." tespitinde bulunmuştur. Yazımın başlığını Münir hocanın kitabından esinlenerek oluşturdum. Daha doğrusu petrolün yanına doğalgazı ekledim.
Münir Cerid hocayı vesile kez daha saygı özlemle anıyoruz. Münir hocam 1997 ya 1998' Başkent Makine’ imalat kontrolüne gittiğimde tanıştım, iyi ki tanışmışım. Münir hoca TMMOB Makina Mühendisleri Odası bünyesinde yöneticilik yapmıştır odanın yayınlarına büyük katkıda bulunmuştur. Çok ciltli Makina Mühendisliği El Kitabı başta olmak üzere, Endüstriyel Borulama gibi teknik kitapları Münir Hoca yazmıştır.
Konumuza geri dönersek Münir Hoca'nın "Egemen olmayan ülke için petrolün varlığı yokluğu büyük beladır." tespiti, yıllar içerisinde büyük yıkımlara yol açarak gerçekleşmiş bugün gerçeklik ne yazık ki yaşanmaktadır. Hocanın tespitine, petrol doğalgazın dünya piyasalarına nakil yollarının başının beladan kurtulmadığını, kurtulmayacağını ekleyebiliriz.
Petrol doğalgazla ilgili verilere bakarak yaşananları daha net anlayabiliriz.
Dünyanın en çok petrol rezervine sahip ülkeleri:
1. Venezuela: ~303,2 milyar varil,
2. Suudi Arabistan: ~267,2 milyar varil,
3. İran: ~208,6 milyar varil,
4. Kanada: ~171 milyar varil,
5. Irak: ~145 milyar varil,
6. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE): ~113 milyar varil,
7. Kuveyt: ~101,5 milyar varil,
8. Rusya: ~80 milyar varil,
9. Libya: ~48,4 milyar varil,
10. Amerika Birleşik Devletleri (ABD): ~45 milyar varil.
Dünyanın en çok doğalgaz rezervine sahip ülkeleri:
1. Rusya – ~47.81 Trilyon m³ (dünyadaki payı %22.4),
2. İran – ~33.99 Trilyon m³dünyadaki payı (%15.9),
3. Katar – ~23.86 Trilyon m³ (dünyadaki payı %11.2),
4. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) – ~17.94 Trilyon m³ (dünyadaki payı %8.4),
5. Türkmenistan – ~11.33 Trilyon m³ dünyadaki payı (%5.3),
6. Suudi Arabistan – ~9.65 Trilyon m³ (dünyadaki payı %4.5),
7. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) – ~8.21 Trilyon m (dünyadaki payı ³ %3.8),
8. Çin – ~7.67 Trilyon m³ (dünyadaki payı %3.6),
9. Nijerya – ~5.94 Trilyon m³ (dünyadaki payı %2.8),
10. Venezuela – ~5.48 Trilyon m³ (dünyadaki payı %2.6)
dünyada en çok petrol doğalgaz tüketen ülkelerin hangileri olduklarına bakalım.
En Çok Petrol Tüketen İlk 10 Ülke (Günlük Varil):
1. Amerika Birleşik Devletleri: ~20,307 milyon varil/gün (%19,4 dünya payı),
2. Çin: ~16,473 milyon varil/gün (%15,7 dünya payı),
3. Hindistan: ~5,757 milyon varil/gün (%5,5 dünya payı),
4. Suudi Arabistan: ~3,959 milyon varil/gün (%3,8 dünya payı),
5. Rusya: ~3,862 milyon varil/gün (%3,7 dünya payı),
6. Brezilya: ~3,274 milyon varil/gün (%3,1 dünya payı),
7. Japonya: ~3,252 milyon varil/gün (%3,1 dünya payı),
8. Güney Kore: ~2,807 milyon varil/gün (%2,7 dünya payı),
9. Kanada: ~2,424 milyon varil/gün (%2,3 dünya payı),
10. Almanya: ~2,119 milyon varil/gün (%2,0 dünya payı)
Dünyada en çok doğalgaz tüketen ülkeleri, güncel verilere göre şekilde sıralanmaktadır:
1. Amerika Birleşik Devletleri (ABD): ~937 milyar m³/yıl,
2. Rusya: ~500 milyar m³/yıl,
3. Çin: ~425 milyar m³/yıl,
4. İran: ~264 milyar m³/yıl,
5. Kanada: ~138 milyar m³/yıl,
6. Suudi Arabistan: ~123 milyar m³/yıl,
7. Meksika: ~98 milyar m³/yıl,
8. Japonya: ~89 milyar m³/yıl,
9. Almanya: ~78 milyar m³/yıl,
10. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE): ~72 milyar m³/yıl (Hemen ardından Hindistan yaklaşık 71 milyar m³ mektedir).
Modern dünya ekonomisinin çarkları, sanayi devriminden yana kesintisiz enerji akışıyla dönmektedir. Üretimden ulaşıma, teknolojiden günlük yaşama kadar küresel sistemin işleyişini sağlayan devasa mekanizmanın en temel yakıtları ise hiç şüphesiz petrol doğalgazdır. Fosil yakıtların küresel ekonomideki vazgeçilmez konumu, enerjiyi yalnızca ticari meta olmaktan çıkarıp ülkelerin dış politikalarını askeri stratejilerini belirleyen en kritik unsura dönüştürmüştür.
Küresel enerji haritasına bakıldığında çarpıcı tablo ortaya çıkmaktadır; Dünyanın en zengin petrol doğalgaz rezervlerine sahip ülkeleri kaynakları en yoğun şekilde tüketen sanayileşmiş güçler farklı coğrafyalarda yer almaktadır.
Ortadoğu ülkeleri Latin Amerika'nın birçok ülkesi, yer altındaki stratejik zenginliğin ana merkezlerini oluşturmaktadır.
Başta ABD Çin olmak üzere küresel ekonomiye yön veren emperyalist güçler, ekonomik büyümelerini sürdürebilmek küresel hegemonyalarını koruyabilmek için kaynaklara kesintisiz erişim sağlama ihtiyacı duymaktadır.
Arz talep arasındaki coğrafi kopukluk, enerji kaynaklarının bulunduğu bölgeleri, on yıllardır emperyalist güç mücadelelerinin odak noktası haline getirmiştir. Küresel tüketimde başı çeken ABD'nin dış politika hamleleri, enerji denklemi üzerinden okunduğunda çok daha net anlam kazanmaktadır.
Dünyanın en büyük kanıtlanmış petrol rezervlerine sahip olan Venezuela’ya çökme girişimi, İran’a saldırı, Hürmüz’ü kontrol etme isteği enerji kontrolü arayışının güncel yansımasıdır. ABD tarafından Rusya-Ukrayna savaşının körüklenmesi, Avrupa enerji arz yollarının kontrol edilmesi Rusya’nın etkinliğini azaltma girişimidir. Geçmiş on yıllara bakıldığında ise Irak, Kuveyt Libya gibi enerji zengini ülkelerde askeri müdahaleler silah zoruyla gerçekleştirilen iktidar değişimlerinin arka planında, yine aynı küresel enerji hakimiyeti hedefinin yattığı görülmektedir. 2003 yılında ABD tarafından işgal edilen Irak’ın petrol gelirleri New York Federal Rezerv Bankası (New York Fed) bünyesindeki Irak Merkez Bankası hesabında birikmektedir. ABD yönetiminin onayı olmadan Irak hükümetleri petrol gelirlerini kullanamıyor. stratejik ürünlere sahip olan ülkelerin egemen devletler olması emperyal güçlerce engelleniyor.
Özetle; emperyalist güçlerce "demokrasi getirme" veya "güvenlik sağlama" gibi söylemlerle gerekçelendirilen pek çok müdahalenin temelinde, dünya ekonomisinin can damarı olan petrol doğalgaz rezervlerini kontrol etme hedefi yatmaktadır. Emperyalist sistem var oldukça; küresel enerji dengeleri tüketim ihtiyaçları varlığını sürdürdüğü müddetçe, yer altı kaynaklarının jeopolitik çatışmaların ana ekseni olmaya devam edeceği açıktır.
