Yönetmen Tareq Daoud’la yollarımız kesiştiğinde, Şerife Tavşan’ın prömiyerine hazırlanıyordu. Zürih’e gitmeden hemen önce Kurtuluş’taki evine konuk oldum. Mutfağında oturma odasında saatlerce hayat yaklaşan festivalin heyecanı üzerine konuştuk. Zürih’e doğru yola çıktıktan sonra filmi izledim dünya prömiyerini yaptığı Zürih Film Festivali’nden Asya’nın Geleceği (Asian Future) bölümünde En İyi Film ödülünü kazandığı Tokyo Film Festivali’ne uzanan yolculuğun tamamına yakından tanıklık ettim.
Tareq Daoud, filminde kendi göç geçmişini Türkiye’yle kurduğu derin bağ araya getiriyor. Şerife Tavşan’ katı normların kayıpların ortasında kendi özgürlük alanını arayan kadının hikâyesini anlatıyor. Şimdi ben Tareq röportajı Berlin’ hazırlarken, tıpkı Şerife’nin köyünü özlediği gibi Türkiye’yi özlediğimi fark ediyorum.
“Belki kimlikleri ‘muğlak’ olanlar ‘muğlak’ yerlerde kendilerini daha çok evde hissediyorlardır.”
Afganistan’ doğdun, çocukken İsviçre’ye taşındın on yılı aşkın süredir Türkiye’ yaşayıp üretiyorsun. Farklı coğrafyaları, kültürleri “ev” kavramlarını deneyimlediğin zengin yolculuk, Türkiye’nin yerel dinamiklerine toplumsal dokusuna bakışını nasıl şekillendiriyor? Şerife Tavşan’ orta yaşlı kadının hikâyesini anlatma fikri nasıl ortaya çıktı? Emine Yıldırım’la senaryo iş birliği süreciniz nasıldı?
Tek soruya sürü soru sığdırdın! Belki önce şunu açıklamalıyım: Afganistan’dan ayrılmak benim için derin travmaydı. Ardından kısa süreceğini umduğumuz sürgün geldi. Ama yıllarca sürdü sonunda geri dönmenin artık mümkün olmadığını kabullenmek zorunda kaldık. Sonrasında İsviçre’ oldukça mutlu çocukluk ergenlik geçirdiysem kayıp sürgün deneyimi kişiliğinde derin izler bırakıyor. İyi tarafı, insanı meraklı uyum sağlayabilen biri yapması: Her yerde rahat hissedebiliyorum. Kötü tarafı ise yalnızlık, tür huzursuzluk çoğunluğun normlarına anlatılarına uyum sağlamakta zorlanmak. Her yerde rahat hissediyorum ama hiçbir yerde tam olarak rahat hissetmiyorum aslında. Fransızcada bunun için deyim var: “avoir le cul entre deux chaises”. “Kıçının iki sandalyenin arasında kalması” anlamına geliyor.
Bunları sana anlatıyorum Metin, çünkü sanırım İstanbul’a gelip yaşama kararımla ilgili şey söylüyorlar. Burada yaşamak yorucu ama aynı zamanda büyüleyici, çünkü burası hâlâ oluşmakta olan Her şey tamamen kontrol altında değil. Birkaç olası gelecek sürekli birbiriyle çarpışıyor. Gerçek gerilim hissediliyor. gerilim, fay hatlarıyla coğrafyanın kendisine bile kazınmış durumda. Göç akınlarıyla Afganistan’ İsviçre’ yetiştim, ana dillerim Darice Fransızca. yüzden paradoksal ortam beni besliyor. Durumu “egzotikleştirmek” için söylemiyorum; halkın çoğunluğunun yaşadığı zorlukların farkındayım. Sadece şehre tuhaf yakınlık duyuyorum. Belki kimlikleri “muğlak” olanlar “muğlak” yerlerde kendilerini daha çok evde hissediyorlardır.
filmi ortaklaşa yazmak benim için zorunluluktu. Ne buralıyım ne kadınım. konuya samimiyetle yaklaşmak için yazım sürecine bilgiye deneyime sahip birini dâhil etmeliydim. Emine Yıldırım yetenekli, eğlenceli esprili. İyi anlaşıyoruz. yüzden onunla çalışmak büyük fırsat.
sorularına gelince, Şerife Tavşan’ın birkaç ilham kaynağı vardı. İlk filmim oldukça karanlık dramatikti. sonraki filmde daha hafif, daha güneşli daha renkli şey yapma isteği kendiliğinden geldi. Bertolt Brecht’in öyküsü (Yakışıksız Yaşlı Kadın) ilham kaynaklarından biriydi. Emine’yle çalışmamızı anneannelerimizin anıları şekillendirdi. İkisi hayatımızda çok büyük rol oynamıştı. Her ikisi son derece zeki kadınlardı hasretini çektikleri eğitimi hiç alamamışlardı. Bize baktılar koşulsuz sevgi verdiler. Ama içten içe ikisi farklı hayat hayal etmişti. Potansiyellerini daha çok gerçekleştirecekleri, aile rollerinin ötesinde anlam bulabilecekleri hayat.
Film kısa süre önce dünya prömiyerini Zürih Film Festivali’nde yaptı başka festivallerde yolculuğuna devam ediyor. Festival deneyimleri nasıl geçti? Seyirciden basından gelen ilk tepkiler neler?
Film genel olarak olumlu karşılanıyor. Çok rahatladım çünkü hiç garanti gördüğüm şey değildi. İnsanlar gerçekten işleyen komedi yapmanın ne kadar zor olduğunu hep söyler haklıdırlar. Akıcılık, iyi tempo, isabetli diyaloglar gibi sürü şey gerekir. Dolayısıyla seyircinin filmle bağ kurup kurmayacağını asla önceden bilemezsiniz. Elbette öncesinde birkaç test gösterimi yapmıştık. Ama seyirciler arkadaşlardan işimize genel olarak sempatiyle bakan insanlardan oluşuyordu. Sonra Zürih’te ardından Tokyo’ ilk kez bizi tanımayan seyirciyle karşılaştık. Prömiyerde Emine’nin yanında oturuyordum. İnsanların tam umduğumuz gibi güldüğünü ya duygulandığını görünce ne kadar şaşırdığımızı sevindiğimizi hatırlıyorum.
Bununla birlikte, okuyabildiğim ilk basın yazılarında doğal olarak birkaç eleştiri vardı. Örneğin eleştirmen Şerife’nin şiir sevgisinin nereden geldiğinin yeterince açıklanmadığını düşünmüş. doğru. En azından biz senaristler başrol oyuncusu Nihal Koldaş için Şerife’nin geçmişi net iyi tanımlanmıştı ama bazen taviz vermek zorunda kalıyorsun. Her şeyi senaryoya koyamıyor ya son kurguda tutamıyorsun. Film saat kırk beş dakika sürüyor biz birkaç sahneyi tümüyle çıkardık.
“Şerife devrimci değil. Ama değişim yarattı. Adalet talep. çok büyük şey çünkü her şey buradan başlar: adalet saygı talebiyle.”
Filmin başında eşini kaybettikten sonra Şerife, oğullarıyla, mahallesiyle kendisiyle yoğun yüzleşme yaşıyor. yolda torunu Onur mahallenin asi genç kadını Gülay en yakın yol arkadaşları oluyor. dinamikle beraber geleneksel aile kavramı gerçek anlamda sorgulanıyor. Sence Şerife’nin geleneksel “aileye” ihtiyacı var ?
Şerife’nin kesinlikle geleneksel aileye ihtiyacı. Ailesi açıkça işlevsiz. Ama bence tüm bencilliklere rağmen büyük sevgi hissediyoruz. sevgiyle birlikte ilerlemenin mümkün olduğunu. bazen Şerife’nin silaha sarılmasını gerektirse bile… İlerlemenin mümkün olduğuna inanmak sonuçta politik duruş. Filmin sonunda, tüm çatışmaların ardından Şerife değişmiş biri olarak çıkıyor. Yol boyunca çok darbe aldı ama Tavşan ailesinin dinamiklerini dönüştürmeyi başardı. Bazı izleyicilere göre bunu belki yeterince radikal biçimde yapmadı. Nihayetinde Şerife devrimci değil. Ama değişim yarattı. Adalet talep. çok büyük şey çünkü her şey buradan başlar: adalet saygı talebiyle.
Bazı aileler kadar toksik ki yanlarında bulunmak. Bazılarıysa huzurun kaleleri. Ama bunlar uç örnekler, deyim yerindeyse saf vakalar. Genellikle herhangi ailenin tamamen toksik ya tamamen besleyici olduğunu düşünmem. Bana kalırsa herkesin her iki tür aileye ihtiyacı var: biyolojik ailesine seçtiği aileye. Yabancılaşmanın özgürleşmenin kaynağı her ikisi olabilir. Mesele, iki ailenin her biriyle ikisi arasında doğru dengeyi doğru mesafeyi bulmak. elbette denge her zaman kırılgan.
Filmi izlerken Şerife’yi Türkiye’nin yakın tarihine bugünkü hâline çok benzettim: Şiiri seven, hayalleri olan ama genç yaşta evlendirilmiş yol boyunca ormanlarını kaybetmiş kadın. Sence Şerife’nin geleceğini kim şekillendirecek: kendisi yoksa yaşadığı coğrafya ?
Filmde Şerife yeni arkadaşları Onur, Gülay İskender arasında tür ittifak kurulduğunu görüyoruz. Her biri kendince anaakım toplumun biraz kıyısındaki karakterler. Kimi yaşı, kimi yaşam biçimi, kimi başka nedenlerle. Birbirlerinin yanında iyi hissettiklerini keşfediyorlar. Farklılıklarına rağmen birbirlerini dinlemeyi başarıyorlar. Birbirlerine güç veriyorlar. her şeyden önemlisi, “madunlar” kendi haklarını savunmaya başlıyor.
Film masal elbette. Ama gerçek ilerlemenin mümkün olduğuna dair iyimserliğimi koruyorum. Zaferin uzun mücadelelerle kazanılması gerektiğine her zaferin yalnızca geçici olduğuna inansam.
Kübalı yazar, adada yaşamanın getirdiği kapatılmışlık yalnızlık duygusunu anlatmak için “her yerde su olmasının lanet koşulu”ndan söz etmişti. Coğrafya iç dünyamızda iz bırakır.
Şerife Tavşan ismi hem ürkekliği hem kaçıp kurtulmakta hızlı olmayı çağrıştırıyor. Şerife’nin kabuğunu kırma özgürlüğü bulma mücadelesi filmin sonuna doğru nasıl hâl alıyor? Seyircinin salondan Şerife’ye dair hangi duyguyla çıkmasını umdun?
İyi gözlem. Tavşan (tıpkı eşek gibi) çoğu zaman gösterişsiz görünüşün ardına gizlenmiş kurnazlığı zekâyı simgeler. soyadını çok seviyorum. Ayrıca insanın aklına Alis Harikalar Diyarında’daki tavşanı getiriyor. Nitekim filmde sahnede Şerife’nin tavşanın peşine düşerek şaşırtıcı manzara keşfettiğini görüyoruz.
Daha önce kere, filmin sonunda Şerife’nin hayatını kendi bildiği gibi yaşama hakkını kazandığını söylemiştim. Ama oraya varabilmesi için bakış açısının film boyunca değişmesi gerekiyor. noktada onun nostaljiye kapıldığını hissediyoruz. Gençliğini hayal ediyor, büyüdüğü köye dönmek istiyor, hatta orada yazlığı olmasını bile hayal ediyor. Sanki derinlerde onu geriye çeken dürtü. Kaybedilen zamanı telafi etmeye dair bilinçdışı umut. elbette yanılsama. Şerife bunu zor yoldan öğreniyor: Geçmiş geride kaldı. Çocukluğunun ormanları yok. Ama başarısızlığa rağmen, belki onun sayesinde, bugün önünde yeni ufuklar açılıyor: sanat, dostluk, mak, kendini ifade etmek. Sonunda köyünde basit yazlıktan çok daha ütopik şeyi hayata geçiriyor. Yani aslında demek istediğim ki sorunun cevabı zamanda donmuş kalmış nostaljide değil. Geçmişten beslenip yine yeni şey yaratabiliriz.