İnsan neden hayatını geçirdiği ülkeye değil başka ülkeye gömülmek ister? Volkan Üce’nin yeni belgeseli 2m², soruyla başlıyor ama kısa sürede ölümden çok daha fazlasına bakmaya koyuluyor. Avrupa’ yaşayan Türkiyelilerin memleketle, aidiyetle ölümden sonra geride bırakacakları iki metrekareyle kurdukları ilişki, filmin merkezinde. Ölümden söz ederken hayatın mizahını es geçmeyen film, Rotterdam’ dünya prömiyerini yaptı MUBI kütüphanesinde yerini. 

Volkan Üce filmin ortaya çıkışını, yıllar içinde geçirdiği dönüşümü ölümle hayat arasındaki tuhaf ilişkiyi konuştuk.

“Belki 2m²’nin sorduğu asıl soru Hayatını ülkede geçirmen, oraya ait hissetmen için yeterli ? Ya ölümünden sonra sana ayrılacak iki metrekare, aidiyet meselesini çözmeye yetiyor ?”

Önce biraz filmin ortaya çıkışından bahsedelim. 2m², Avrupa’ yaşayan göçmenlerin ölümden sonra nerede toprağa verilmek istedikleri sorusundan yola çıkıyor. Tayfun’la karşılaşman hikâyeyi nasıl değiştirdi? Filmin fikri başından beri böyle miydi?

Belçika’ doğup büyümüş, üçüncü kuşak Türkiyeli olarak uzun zamandır merak ettiğim soruydu; Avrupa’ yaşayan Türkiyeliler öldükten sonra nereye gömülmek istiyor? Hayatım boyunca kaybettiğim Türkiyelilerin neredeyse hepsi Türkiye’ye defnedildi. Belçikalı tanıdıklarımın cenazelerinde ise bambaşka şey görüyordum. Törenler çok daha kişisel hazırlanıyordu; fotoğraflar, videolar, müzikler, insanların anlattığı anılar… Yas tutmak için insanlara gerçekten zaman alan bırakılıyordu.

Bizde ise çoğu zaman telaş başlıyordu. an önce Türkiye’ye yetiştir, uçağı kaçırma, öğle namazına yetiş, konsolosluk kapalıysa belgeyi nasıl alacağız… Her şey “ an önce” olsun isteniyordu. Avrupa’ 60 yıldır yaşayan, hatta burada doğup büyüyen genç kuşakların bile neden Türkiye’ye gömülmek istediğini merak ettim. Bunu kimseyi yargılamadan, kimseye akıl vermeden anlamak istiyordum.

Yalnız ortada henüz film yoktu; daha doğrusu sorum vardı ama karakterim yoktu. Üstelik ölüm üzerine belgesel yapmanın biraz ağır kaçabileceğini, kimin izleyeceğini düşünüyordum. Sonra 2021’ COVID döneminde, Belçika’daki cenaze hizmetleriyle ilgili haber izledim. Röportaj yapılan cenaze görevlilerinden biri Tayfun Veli Arslan’ ’ydu. işi profesyonel olarak yapan, eğitimini almış Türkiyeliyle karşılaşmak ilgimi çekti. Konuşma biçiminde mizah vardı ki ben mizaha önem veririm her filmimde mizah olmasını isterim. aynı bölgedendik. Ben Nevşehirliyim, Kayserili. Aradım, tanıştık. Film böyle başladı. Net söyleyeyim, Tayfun olmasaydı belgeseli çekmezdim.

Çekimler üç-dört yıla yayılmış. sürece dair neler söylersin? Başlangıçta tasarladığın filmle ortaya çıkan film arasında nasıl fark var?

Belgeselin güzel tarafı, hayatın senin yazdığın plana pek aldırmaması. Her şeyi baştan belirleyip sonunda tasarladığın filmin aynısını elde edeceksen kurmaca. Belgeselde biraz başına ne geleceğini bilmemen gerekiyor. Yoksa neyi keşfedeceksin?

İlk taslakta, Tayfun’un filmin ikinci yarısı içinde 2m² meselesini daha fazla gündeme taşımasını düşünüyordum. Politikacılarla görüşecek, konuyu Avrupa Parlamentosu’na ya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne götürecek, başka ülkelerdeki azınlıklarla araya gelip ortak ses oluşturmaya çalışacaktı. Tayfun maddi olarak biraz rahatlayınca bunu yapabileceğini söylemişti. Ama hayat öyle gelişmedi. Kendi şirketini büyütmeye, işine hayatına odaklandı, Hızır Cenaze’nin onuncu yılını kutladı. Benim karşısına geçip “Sen şimdi benim filmim için Avrupa Parlamentosu’na gidiyorsun” diyecek hâlim yoktu.

Belgesel çektiğin insanları senaryodaki karakterler gibi yönetemezsin. “Şunu yap, bunu söyle, şimdi konuda mücadele et” demek bana göre değil. Hatta başka belgeselimde, Her Şey Dahil’ otel çalışanının turiste âşık olması gibi şey vardı. Şimdi gidip çocuğa “Benim senaryomda âşık olman gerekiyor” diyeceğim? Hayat öyle çalışmıyor. Tayfun’a ne yapacağını ya ne konuşacağını hiç söylemedim. Sonuçta hayat onun hayatı benim oyuncum değil.

Çekimler toplamda yaklaşık 45 gün sürdü ama üç-dört yıl boyunca aralıksız çekmedik. Belçika’daki finansman bitince hatta buçuk yıl ara verdiğimiz. Alman ortak yapımcımız projeye katılınca yeniden çekim yapabildik. destek olmasaydı muhtemelen 45 gün değil; 20-25 gün çekebilecektik.

20-25 günlük malzemeden sonra kurgulamaya başladık; çekim kurgu süre birlikte ilerledi. Ben böyle çalışmayı seviyorum. Kurguda malzemeye bakınca çekimde göremediğin şeyleri fark ediyorsun. Neyin eksik olduğunu, filmin nereye gittiğini anlıyorsun; sonra yeniden çekime çıkıyorsun. Film biraz böyle, hayatın peşinden giderek şekillendi.

Tayfun gerçekten kendine has karakter. Hem yaptığı işe çok hâkim hem kendini anlatmayı, görünür olmayı seven. Şirketinin tanıtımından televizyon programına, etkinliklerinden insanlarla kurduğu ilişkilere kadar kendisini sunma biçimi. bakıma kendi hikâyesinin reklamını yapıyor. Senin açından Tayfun’un kendini sunma biçimiyle filmin onu anlatma biçimi arasında nasıl ilişki vardı?

Ben insanlarla ilişkimi “Bundan nasıl sahne çıkar, bana ne kazandırır?” diye hesaplayarak kurmuyorum. Ne isem. Tayfun’a karşı hep açık oldum. Onun kendini göstermeyi sevmesini alıp onu rencide edecek gösteriye, hatta şakaya dönüştürmek istemedim. insanı film uğruna gülünç duruma düşürmek bana çok kolaycı geliyor.

Mesela Hızır’ın adını gömleklerinin koluna yakasına yazdırdığı görüntüler. gün gömleklerin sırtına kocaman Hızır yazdırsam diye sordu. İstesem “Tabii, hatta daha büyüt!” der, güzel komedi malzemesi çıkarırdım. Ama “Tayfun, futbolcu musun sen, yoksa takım elbise giyen cenazeci misin? Abartma.” dedim. Güldü, karısının aynı şeyi söylediğini anlattı, sonra vazgeçti. Benim için mesele buydu: Onunla birlikte gülebilmek ama onu seyirciye maskara etmemek.

Filmin sonlarına doğru 2m² meselesini gerçekten hayata geçirebileceğini söylediğinde açık konuştum. Bugünkü siyasi iklimde, bütün dünyada popülizmin sağ siyasetin kadar güçlendiği dönemde bunun kolay olmayacağını düşündüğümü söyledim. Belki film Avrupa’ izlendiğinde bazı insanlar, 60 yıldır burada yaşayan misafir işçilerin torunlarının hâlâ ülkelerine gömülmek istediğini fark. Belki bunun üzerine düşünürler. Benim gerçekçi bulduğum etki buydu.

var, film gün festival yolculuğunu tamamlayacak, Almanya Fransa gibi ülkelerin devlet kanallarında gösterilecek gösterilmeyi bırakacak. Ama Tayfun’la, filmdeki insanlarla karşılaşmaya devam edeceğim. On yıl önce çektiğim insanlarla hâlâ görüşüyorum. Bana evlerini, hayatlarını açmış insanlara üç dakikalık iyi sahne uğruna zarar vermek istemem.

Tayfun’un hayatına kadar yakından girmek; işine, ailesine gündelik rutinlerine eşlik etmek nasıl ilişki kurmanızı gerektirdi?

Tayfun’un hayatına kadar yaklaşabilmek için önce güven oluşması gerekiyordu. Evine, ailesine, işine giriyorsun; süre sonra kamera orada duran yabancı nesne olmaktan çıkıyor. Ama her şeyi yapabileceğin anlamına gelmiyor. Tam tersine, sana açılan alanın sınırlarını daha fazla gözetmen gerekiyor. Hele hele işin içinde acılı aileler varsa. İnsan en sevdiklerini sadece kez kaybeder kameraman, sesçi, yapımcı ben bunu hep göz önünde bulundurduk.

Ben çektiğim insanları oyuncum gibi görmüyorum. duygu göstermelerini, şey yapmalarını ya hayatlarını filmin ihtiyaçlarına göre düzenlemelerini beklemiyorum. Tayfun’un gündelik hayatına eşlik ettim ama hayatına el koymadım. Aramızdaki ilişkiyi yalnızca çekim günleriyle sınırlı düşünmedim. Film bittikten sonra görüşeceğiz; 10 yıl önce çektiğim insanlarla bugün hâlâ görüşüyorum. Kamera kapandı diye insanlarla ilişkin bitmiyor.

Film, ölüm gibi ağır meseleyi anlatırken mizahı oldukça doğal biçimde kullanıyor. Hatta bazı anlarda neye güleceğimizi şaşırıyoruz. Filmin tonunu nasıl buldun? Başından beri böyle anlatım düşünüyordun?

Filmin tonunu bulmak için kurguda epey uğraştım. İsteseydim 90 dakika boyunca şaka yapan film yapardım, herkesi baştan sona ağlatan film. İkisini istemedim. En başından beri aklımdaki cümle şuydu: “Ölümle ilgili hayat dolu film yapacağım ben arkadaş.” Ölüm üzerine belgeseli kim izler diye düşünürken, kendime böyle hedef koydum.

Duyguyu sömürmemeye özellikle dikkat ettim. Kayseri’ Tayfun anne babasının mezarlarını ziyarete giderken sahnede kulaklığımdan ağladığını duydum. Hiç beklemediğim Kameranın ona yaklaşmasını hiç istemedim, görüntü yönetmenine biraz geride durmasını söyledim. Gözyaşına yakın plan yapıp sahneyi melodrama çevirmek istemedim. Cenazelerde benzer biçimde, insanların en savunmasız anlarını görüntüye dönüştürmekten kaçındım.

Mizah duyguyu kurguda bilerek çarpıştırdık. sahne fazla duygusallaşınca havayı dağıtacak şey aradım; seyirci rahatlayıp gülmeye başlayınca bazen aniden başka yere geçtim. Sert kesmeleri severim. Daha komik daha hüzünlü versiyonları defalarca denedik. Aynı malzemeyi kadar çok izledik ki replikleri ezberledik, Tayfun’u taklit etmeye başladık. Kurgucum, Tayfun’la Rotterdam’daki dünya prömiyerinden önce hiç tanışmamış olmasına rağmen onu güzel taklit edebiliyordu.

tonun seyircide karşılık bulduğunu görmek hoşuma gitti. Selanik Film Festivali’nde okuduğum yorumda, salonun gençlerle 70-80 yaşlarındaki insanlarla dolu olduğu, herkesin ölüm üzerine grup terapisine katılmış gibi güldüğü yazıyordu. Tam istediğim şey buydu.

Filmde ölümün kendisi kadar, ölümden sonra başlayan bürokratik süreçler önemli. Cenazenin taşınması, belgeler, belediyeler, uçaklar, sınırlar… insanın hayatının sonunda neredeyse lojistik meseleye dönüşmesini izliyoruz. süreci filme taşırken seni en çok düşündüren neydi?

Beni en çok düşündüren, insanın noktada kargoya dönüşmesi. Üçüncü kuşak Türkiyeli olarak ben Belçika’ ölsem, Diyanet’in cenaze hizmetlerine kayıtlı olmadığım için Tayfun aranacak. Tayfun bedenimi Kayseri’ye gönderecek, Kemal Abi oradan alıp Nevşehir’deki köyüme Kozaklı’ya götürecek. Kendi ölümümün lojistiğini böyle düşünmek tuhaf, hatta biraz absürt.

Bunu yalnızca anlatmadık, tik. Brüksel Havalimanı’nda tabutun kargo bölümüne götürülmesini, paketlenmesini tartılmasını çektik. Başka cenazeler aynı alandaydı. Ücretin kilo üzerinden hesaplanması, kilosunun 18 Euro olması… Kayseri’ cenaze kargoyla birlikte güvenlik taramasından geçiyor, yasaklı şey olup olmadığı kontrol ediliyor. insanın hayatının sonunda böyle prosedürün içine girmesi ister istemez düşündürüyor.

Kayseri Havalimanı’nda Kemal Abi’yle tanıştık. Gece 23.30 civarında inecek uçağı bekliyordu, cenazeyi Yozgat’taki köye götürecekti. Vardığımızda dört cenaze aracı daha vardı. Oradaki konuşmaları dinledikçe, Avrupa’dan gelen Türkiyelilere yönelik ön yargının Türkiye’ sürdüğünü gördüm. Öldükten sonra bile Alamancısın.

Avrupa’ doğup büyümüş, Türkçeyi çok az konuşan gençlere nerede gömülmek istediklerini sorduğumda, “Beni Avrupa’ canlı canlı istemiyorlar, ölümü ne yapacaklar?” diyenler. Ama Türkiye’ cenazeleri karşılayan görevlilerin Almancılar hakkında hazır fikirleri vardı: Hepsinin kilolu olacağını, 200 kiloluk cenazeler geleceğini söylüyor, refakatçilerin Türk lirası olmayacağını yemek parası isteyeceğinden yakınıyorlardı. “Eskiden Almancılar böyle miydi?” diye konuşuyorlardı.

Diasporada köye dönmeye, “köyümün yağmurlarına” kavuşmaya dair romantik özlem. Hatta cenazenin köyüne götürülürken pencereli araçta taşınmasını, babasının son kez oralara bakmasını isteyenler olabiliyor. Oradaki görevliler ise “Ölü ne görecek?” diye arkalarından gülüyor. sahnelerde benim için romantik memleket fikriyle gerçek hayat çarpışıyordu. Avrupa’daki ön yargı Türkiye’deki ön yargı insanın peşini ölümünden sonra bile bırakmıyor.

Filmin adı olan 2m², bakıma mülkiyet aidiyet meselesini tersinden düşündürüyor. İnsan hayatı boyunca yaşadığı, çalıştığı, ev sahibi olduğu ülkede öldüğünde oraya gömülmeyi tercih etmeyebiliyor. Sence film mesafeye nasıl yaklaşıyor?

Bence film tercihi doğru ya yanlış diye açıklamaya çalışmıyor. Önce soruyu soruyor: İnsan neden hayatının büyük bölümünü geçirdiği, çalıştığı, ev aldığı, çocuklarını büyüttüğü ülkede gömülmek istemeyebilir? Aidiyet dediğimiz şey ikamet adresinden ya tapudan ibaret değil.

yandan Avrupa’ kendini tam olarak kabul edilmiş hissetmeyen insanlar. Genç kuşaklardan bazılarının “Beni burada canlı canlı istemiyorlar, ölümü ne yapacaklar?” demesi boşuna değil. Öte yandan Türkiye’ye dönme arzusu her zaman romantik memleket hikâyesi değil. Türkiye’ye vardıklarında kez “Almancı” ön yargısıyla karşılaşabiliyor.

Film biraz iki tarafın arasında kalmışlığı anlatıyor. İnsan yere ait olmak isteyebilir ama yerin kendisini ne kadar kabul ettiğinden emin olmayabilir. Belki 2m²’nin sorduğu asıl soru Hayatını ülkede geçirmen, oraya ait hissetmen için yeterli ? Ya ölümünden sonra sana ayrılacak iki metrekare, aidiyet meselesini çözmeye yetiyor ?

Son olarak, önceki filmlerinde aidiyet, göç insanların kendilerini başka ülkede yeniden kurma biçimleriyle ilgilendin. yönetmen olarak yıllar içinde sorulara verdiğin cevaplar değişti ?

Bence yıllar içinde değişen şeylerden biri, filmlerimin tonu. İlk filmim Araf / Displaced’i yaptığımda 30 yaşındaydım. Hâlâ insanlara kendimizi anlatabileceğimize, birbirimizi anlayabileceğimize dair umudum vardı. Biraz öfke, biraz hayal kırıklığı ama en çok anlaşılma isteği… Avrupalılara ya Türkiyelilere şey anlatırsam belki bizi daha iyi anlarlar, belki aidiyet meselesine başka türlü bakarlar diye düşünüyordum.

Şimdi 45 yaşındayım açıkçası umudun tamamen ortadan kalkmış olmasından çok memnunum. Artık kimsenin gönlüne girmeye, kabul edilmeye, kendimi anlatmaya ya birilerini ikna etmeye çalışmıyorum. beni özgürleştirdi. Filmlerimi daha çok kendimiz için yapıyorum. Mizah galiba buradan geliyor. Herkese şey açıklamak zorunda hissetmeyince insan daha rahat ediyor.

Çok sevdiğim atasözü var: “Eşek hoşaftan ne anlar?” Hatta bunun İngilizce, Flamanca Fransızca karşılıklarının patentini almayı düşünüyorum. Gerçi Avrupalılara hoşafı anlatmak biraz zor; “fruit salad” diyorum. Ama mesele Hoşaf hoşaftır. Seven sever, anlamayan anlamaz. Artık herkese hoşaf dirmek zorunda değilim.