“Mama, ben zaten Ermenice konuşuyorum. Neden Ermenice okumayı yazmayı öğrenmek zorundayım?”

Yerant’ın sorusuna hiç düşünmeden cevap verdim: “Çünkü sen Ermenisin.”

Yedi yaşındaki çocuğa verilebilecek en kolay cevaplardan biriydi. Benim için en doğal olanı. Ama Yerant’ın yüzüne bakınca, verdiğim cevabın onu pek tatmin etmediğini anladım.

Evde benimle Batı Ermenicesi, arkadaşlarıyla Doğu Ermenicesi konuşuyor. İngilizceyi en az Ermenice kadar iyi biliyor, Fransızca öğreniyor. Diller arasında benim hiç sahip olamadığım rahatlıkla dolaşıyor. Ama İngilizce okumayı yazmayı öğrenirken aynı soruyu sormuyor. Yeni kelimeler öğrenmeye, şeyler okumaya hevesli. Ermenice defterini açtığımızda ise neden bütün bunlarla uğraşması gerektiğini merak ediyor.

Acaba İngilizcenin hayatında ne işe yarayacağını daha kolay görebiliyor Ermenice için aynı şeyi söyleyemiyor ?

süredir Yerant’ın sorusundan çok, kendi cevabımı düşünüyorum.

Kavgam aşkım Türkçe

İstanbul’ doğup büyüdüm. Altı yaşıma kadar evde Ermenice konuşurduk. İlkokulu liseyi Ermeni okullarında okudum. Dilimi iyi öğrendim, hâlâ iyi bilirim.

Ama yıllar içinde evimizin dili değişti. Bunun tam olarak ne zaman, nasıl olduğunu hatırlamıyorum. Okulda Ermenice öğrenmeye devam ederken, okulun dışında hayat Türkçe akıyordu. Sokakta, televizyonda, arkadaşlıklarımızda, gündelik hayatın her yerinde Türkçe vardı. Zamanla mamamla babamla Türkçe konuşmaya başladım.

Kavgamı Türkçe verdim, aşkımı Türkçe yaşadım. Sevdiğim birine ne hissettiğimi, birine neden kırıldığımı, neye öfkelendiğimi en iyi Türkçe anlatabildim. Aynı şeyleri Ermenice söyleyebilirim. Üstelik doğru kelimelerle, doğru cümlelerle. Ama cümleleri kurarken hissettiğim şey aynı olmaz.

romanı İngilizce okuyabilecek kadar İngilizce bilirim, yine Türkçe çevirisini ararım. cümleyi anlamakla cümlenin insana dokunması başka şeyler.

Bana zaman zaman Ermenice yazıp yazamayacağımı sorarlar. Yazamam. En azından Türkçe yazdığım gibi yazamam. düşüncenin peşine düşüp kelimelerle uğraşmak, cümleyi silip yeniden kurmak, bazen tek sözcüğün yerini saatlerce düşünmek… Bütün bunları Türkçe yapıyorum.

Şimdi biri bana anadilimin ne olduğunu sorsa ne cevap vereceğim? dilde düşünmeye, yazmaya, sevmeye alışmış olmak, çocukluğumun dilini anadilim olmaktan çıkarır ?

Ermenice bana kim olduğumu anlattı. Türkçe ise kim olduğumu anlatabildiğim dil. İkisinden vazgeçmem. Yine keşke yazılarımı Ermenice aynı rahatlıkla yazabilseydim.

Ermenicenin hayatımızda neden giderek daha az yer tuttuğunu yalnızca ailemizin tercihlerine bakarak açıklamak eksik kalır. 1915’te Ermenice konuşulan şehirlerin, köylerin, mahallelerin büyük bölümünde dili konuşan topluluklar yok edildi veya yerlerinden edildi. Cumhuriyet döneminde “Vatandaş Türkçe konuş” kampanyaları yürütüldü. Türkçe kamusal hayatın hâkim dili olarak yerleşirken başka dillerin kullanım alanları daraldı.

Ben bütün bunlardan çok sonra doğdum. Mamamla babamın benimle konuştuğu dilin yıllar içinde neden değiştiğini tek nedene bağlayamam. Ama değişimin yaşandığı ülkenin tarihini yok sayamam.

Aşina bile olmamak

Bugün İstanbul’a gittiğimde Yerant’la sokakta, takside, lokantada Ermenice konuşuyoruz. Sıklıkla dönüp hangi dili konuştuğumuzu soruyorlar. Ama bugüne kadar kişinin bile Ermeniceyi duyduğunda tanıdığına rastlamadım.

İnsanların Ermenice bilmesini beklemiyorum. Ama yüzyıllardır şehirde konuşulan dilin sesine bile aşina olmamaları bana tuhaf acı geliyor. Üstelik İstanbul’ hâlâ Ermeni okulları, gazeteleri, kiliseleri. Ermenice şehirden bütünüyle çekilmiş değil. Yine sokakta duyulduğunda tanınmayacak kadar yabancılaşmış.

dilin kamusal hayattan silinmesi yalnızca dili konuşanların değil, birlikte yaşadığı toplumun kaybı. toplumun kendi coğrafyasının dillerine yabancılaşması, coğrafyanın hafızasından şeylerin eksilmesi demek.

dili öğrenebilmek

Yerant’ın sorusu üzerine düşünürken kendi çocukluğumda sahip olduğum imkânı yeniden fark ettim. Evde konuştuğum Ermeniceyi okulda okumayı yazmayı öğrenebildim. Üstelik bunu ayrıcalık olarak görmeden büyüdüm.

Oysa aynı ülkede, evinde Kürtçe konuşan ailelerin çocukları kendi dillerinde eğitim görebilecekleri okullara sahip değildi. Türkiye’deki Ermeni okulları yıllardır öğrenci sayısından öğretmen yetiştirilmesine, müfredattan idari uygulamalara kadar pek çok sorunla mücadele ediyor. Ama bütün bunlara rağmen benim Ermenice öğrenebildiğim okul vardı.

Kürtçe konuşan çocuklar ise Ermeni okullarına benzer, kendi dillerinde eğitim veren sürekliliği olan okul sistemine sahip olamadı. Bugün devlet okullarında Kürtçenin seçmeli ders olarak öğrenilebildiği sınırlı alanlar. Fakat dili haftada birkaç saat seçmeli ders olarak okutmakla dilde eğitim görmek aynı şey değil.

Benim okulumun olması bana tanınmış lütuf değildi. Asıl sorulması gereken, neden aynı ülkede yaşayan başka çocukların kendi dillerinde eğitim görebilecekleri okullara sahip olmadığı.

Ama çocuğa kendi dilini öğrenme imkânı sağlamakla mesele bitmiyor.

dili korumak ne demek?

Ermenice üzerine yapılan tartışmalarda aynı kelimeler dönüp duruyor: Korunmalı, yaşatılmalı, gelecek kuşaklara aktarılmalı. Neden?

Tarihsel bağlamından, kimliğimizin kültürümüzün ayrılmaz parçası olduğundan, onu korumanın her Ermeni bireyin sorumluluğu olduğundan bahsedebiliriz. Ama gerekçeler herkese aynı şekilde değmeyebilir. Hele çocuğa.

Ermenicenin değeri yalnızca Ermeni kimliğinin parçası olmasından gelmiyor. Yüzyıllar boyunca dilde şiirler yazıldı, hikâyeler anlatıldı, şarkılar bestelendi, düşünceler üretildi. eserlerin değeri yalnızca halkın geçmişini taşımalarından gelmiyor. İnsanlığa anlattıkları, hissettirdikleri, düşündürdükleri.

şarkıyı yalnızca melodisiyle değil, sözleriyle duyabilmek, şiiri çevirisine ihtiyaç duymadan okuyabilmek, yazarın dünyasına kendi kelimeleriyle girebilmek… Bunlar az şey ?

Yerant zaten Ermenice konuşuyor. Ama okumayı yazmayı öğrenirse, dilde yaratılmış eserlerle kendi başına ilişki kurabilecek. Benim ona açmak istediğim kapılardan biri. Diğeri ise henüz yaratılmamış olanlarla ilgili.

Yerant’a başka cevap

Ben çocukken Ermenice öğrenmek zorunda olmamın nedenini sorgulamazdım. Evde konuştuğumuz dildi, okulda öğretiliyordu. Hayatımın doğal parçasıydı. dilin geçmişini, kaybolma ihtimalini, gelecek kuşaklara aktarılmasının ne anlama geldiğini çok daha sonra düşünmeye başladım.

Yerant’ın sorusuna verdiğim cevapta ise bütün geçmişin ağırlığı vardı. Ona “Çünkü sen Ermenisin” derken kendi dilimle kurduğum ilişkiyi, kaybolmasından korktuğum şeyleri, belki kendi hayatımda yapamadıklarımı düşünüyordum.

Bugün ona yeniden cevap verecek olsam, “Çünkü sen Ermenisin” demekle yetinmezdim. “Çünkü dilde senin söyleyeceklerin olabilir” derdim.

Evet, ona dilde söyleyecekleri olabileceğini anlatabilirim. Ama büyüdüğünde Ermenice söyleyeceklerini duyacak, okuyacak, yayımlayacak, tartışacak dünya bulabilecek ?

soruların cevabını arayan, yıllardır Batı Ermenicesi için çalışan insanlar kurumlar. Gülbenkyan Vakfı’nın programları, Hrant Dink Vakfı’nın dil çalışmaları, Ermenistan’daki Haratch Merkezi’nin çabaları bunlardan yalnızca birkaçı. Ermenistan devleti diasporalı gençlere yönelik programlarında Batı Ermenicesine yer veriyor.

Bütün bunlar önemli. Ama Batı Ermenicesinin geleceği için yeterli ? Ermenistan’ın eğitim hayatında dilin nasıl yeri olabilir? sorumluluğu aileler, kurumlar devletler nasıl abilir? dilin yaşamasını istemekle dille yaşanabilecek hayat kurmak arasında ne kadar mesafe var? sonraki yazıda biraz mesafeyi nasıl kapatabileceğimizi tartışalım.