18. yüzyıl İstanbul’unda İbrahim Müteferrika’nın 1727’ kurduğu ilk Osmanlı-Türk matbaası, imparatorluğun kültür bilim hayatında yeni sayfa açmıştı. Ancak matbaadan çıkan kitapların hafızalara kazınan görsel dünyasını kuran asıl isimler, satır aralarında kalmış zanaatkârlardı. görünmez kahramanların başında ise eserlerinin köşesine zarif Barok kartuşlar içinde “Amel-i Mıgırdıç Galatavi” (Galatalı Mıgırdıç’ın işi) imzasını kazıyan Ermeni bakır gravür ustası (hakkâk) Mıgırdıç Galatavi geliyordu.
Kuyumcu tezgâhından bakır levhalara
Mıgırdıç Galatavi’nin doğum ölüm tarihlerine dair kilise veya devlet arşivlerinde şimdilik kesin kayıtlar. Buna karşılık 1730’lu yıllarda İstanbul’ son derece aranan başhakkâk olduğu, bizzat kazıdığı levhalara bıraktığı üç farklı imza biçiminden anlaşılıyor: “Amel-i Mıgırdıç Galatavi”, “Amel-i Mıgırdıç Galata” zanaat ünvanını özellikle vurguladığı “Amel-i Hakkâk Mıgırdıç Galatavi”.
Peki, matbaacılığın henüz emeklediği şehirde böylesine kusursuz bakır gravür tekniğine sahip usta nasıl yetişmişti? sorunun en güçlü cevabı, Galatavi’nin asırlara dayanan İstanbul Ermeni kuyumcu ustalarının elinde yetişmiş olmasıdır. Sanat tarihçisi Ünver Rüstem metal üzerindeki ince kalem işçiliğinden yola çıkarak benzer tespitte bulunur: Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa için 1733’te üretilen gümüş güneş saatinin kıvrımlı Barok ayakları, Galatavi’nin harita kartuşlarıyla birebir üslup benzerliği taşır. durum, onun matbaa gravürcülüğüne geçmeden önce köklü kuyumculuk gümüş işçiliği geleneğinden geldiğini doğrulamaktadır.
Kostantıniyye’ çok kültürlü atölye Cihânnümâ
İbrahim Müteferrika, 3 Temmuz 1732 tarihinde -eserin Arapça basım mühründeki ifadeyle *“güzel şehir Kostantıniyye”* - tamamladığı Kâtip Çelebi’nin dev coğrafya eseri Kitâb-ı Cihânnümâ’yı basarken dönemin en yetenekli ustalarından oluşan üçlü görsel ekip kurmuştu. Kâğıt üzerindeki coğrafi taslakları çizen İbrahim Tophanevî çizimleri bakır levhalara kazıyan hakkâklar Ahmed el-Kırımî Mıgırdıç Galatavi, eserin görsel dünyasını birlikte inşa etmişti.
Haritaların köşelerindeki imzalar, atölyedeki iş bölümünü fotoğraf karesi gibi günümüze taşımıştır. Örneğin Cihânnümâ’daki Anadolu haritasının (Memâlik-i Anadolu Karaman Sivas) sol alt köşesinde “Resemehu İbrahim Tophanevî” (Çizimini yapan İbrahim Tophanevî) kaydı yer alırken, tam karşısındaki sağ alt köşede “Amel-i Mıgırdıç Galatavi” imzası okunur. Yani haritanın coğrafi taslağını Tophanevî çizmiş, çizimi sabırla bakır levhaya Galatavi kazımıştır.
Mıgırdıç Galatavi İmzalı Çin Hint Adaları Haritası.*Galatavi’nin kalemi yalnızca Anadolu’yla sınırlı değildi. Cihânnümâ sayfaları arasında ilerledikçe onun imzasına Hindistan’dan Çin Güneydoğu Asya adalarına, Kuzey Asya’nın uçsuz bucaksız bozkırlarından (Deşt-i Kebîr) Afrika kıtasına kadar geniş coğrafyada rastlarız. Hatta gökyüzü yarımkürelerini gösteren astronomi levhasında, Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Paris sefaretnamesinde hayranlıkla anlattığı Paris Rasathanesi’ni (Observatoire Paris) bile Osmanlı okuru için bakıra işleyen kişi.
Kâğıtta doğan Osmanlı Baroku
Galatavi’nin sanat tarihindeki asıl devrimi, Batı’dan aldığı modelleri körü körüne kopyalamamasında yatar. Avrupa haritalarındaki Barok kartuşları, kıvrımlı akantus yapraklarını üzüm salkımlarını İslami tezhip geleneği Osmanlı hat istifiyle harmanlayarak yepyeni görsel dil yaratmıştır. Mıgırdıç’ın kartuşları yenilikçi çizgileriyle hemen dikkat çekse Ahmed el-Kırımî’nin daha geleneksel tasarımlarıyla Cihânnümâ’nın sayfalarında tam uyum içinde yan yana durur kitabın klasik yazma geleneğini koruyan dokusuna kolayca yerleşir. Tıpkı Kıble-nümâ’daki benzerleri gibi Barok süslemeler çok kültürlü yapılarıyla çağdaş teknolojiyi bilimsel güvenilirliği temsil etmiş, Osmanlı Müslüman okurları tarafından büyük ilgi takdirle karşılanmıştır. Nuruosmaniye Camii gibi anıtsal yapılarla 1740’larda İstanbul mimarisine damga vuracak olan Osmanlı Baroku, taş yapılardan bile önce 1730’larda Mıgırdıç Galatavi’nin bakır kaleminden kâğıda dökülmüştür.
Matbaadan siyah-beyaz baskı olarak çıkan levhalar, ciltleme aşamasında dönemin nakkaşları tarafından elde tek tek renklendirilirdi. Bugün İsveç’teki Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi’nde korunan nüshada canlı turkuaz altın tonlarıyla parlayan Galatavi imzalı Kuzey Asya kartuşunun, ABD’deki Indiana Üniversitesi nüshasında pastel mavi pembe tonlarla boyanmış olması, tek kalıptan çıkan her kitabın nasıl benzersiz sanat eserine dönüştüğünün en zarif kanıtıdır.
Üstelik Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi nüshasının giriş yaprağındaki el yazısı notlar, kıymetli eserin serüvenini belgeler: Ermeni hakkâkın gravürlerini kazıdığı, Macar mühtedinin (İbrahim Müteferrika) bastığı, Rum okurun Yunan harfleriyle künyesini düştüğü («βιβλίον τζηχάν νουμάς Κιατίπ τζελεμπί» / “Biblion Cihân-nümâs Kiatip Çelebi”), katalog kaydında basım yeri “Konstantinopel 1145 (=1732)” olarak geçen Sultan. Abdülhamid’in 1891 yılında İsveç Kralı. Oscar’a hediye ettiği nüsha, tam anlamıyla 18. yüzyıl Konstantinopel’inin çok kültürlü tarihini tek yaprakta topluyor.
Baronyan’ın Kıblenümâsı altınla örtülen imza
Mıgırdıç Galatavi’nin yeteneği yalnızca coğrafya kitaplarıyla sınırlı kalmadı. 1738-1739 yıllarında Kayserili Ermeni mucit tercüman Bedros Baronyan’ın icat ettiği dairesel kıblenümâların baskı kalıplarını kazıdı. Müteferrika matbaasının ekipmanlarıyla basılan kıblenümâlar, Müslüman gayrimüslim aydınların aynı bilim sanat ağında buluştuğu en somut örneklerden biriydi.
Ancak ortaklığın ardında çarpıcı sansür hikâyesi gizliydi. İslam dünyasına kıble yönünü hatasız göstermek için tasarlanan alette gayrimüslim sanatçının adının görünmesi istenmediği için, kıblenümâ nüshalarının sol alt köşesindeki küçük kartuştaki “Amel-i Mıgırdıç Galatavi” imzasının üzeri neredeyse tüm örneklerde kalın altın yaldız tabakasıyla boyanarak kapatıldı. örtme işleminden kurtulabilen Galatavi’nin imzasının açıkça okunabildiği dünyadaki nüsha sayısı yalnızca. Bunların ikisi Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki Heinrich Friedrich von Diez’in albümlerinde saklanır (Diez-Klebealben).
Mıgırdıç Galatavi, Osmanlı matbaa sanat tarihinin hâlâ keşfedilmeyi bekleyen en önemli isimlerinden. Cihânnümâ’daki Mâverâünnehir haritası veya denizcilikte yönleri gösteren rüzgârgülleri levhası gibi imzasız kartuşların çizgi karakteri, Galatavi’nin imzalı işleriyle birebir örtüşür. Müteferrika Matbaası’nın daha erken tarihli baskıları olan Tuhfetü’l-Kibâr (1729) Tarih-i Hind-i Garbî (1730) eserlerindeki imzasız gravürlerin gözle yeniden incelenmesi, hiç kuşkusuz ustanın külliyatına yeni halkalar ekleyecektir.
Tarih bazen sanatçının adını altın yaldızların ardına gizlemeye çalışsa Mıgırdıç Galatavi bakır levhalara kazıdığı çizgilerle 18. yüzyıl İstanbul’unun görsel hafızasına silinmez mührünü çoktan vurmuştur.
*Görsellerin açıklamaları:
Mıgırdıç Galatavi İmzalı Hindistan Haritası: Kâtip Çelebi’nin İbrahim Müteferrika Matbaası’nda 1732 yılında basılan Kitâb-ı Cihânnümâ adlı eserinde yer alan, Hindistan yarımadasını bağlı bölgeleri gösteren el boyaması bakır gravür harita. Sol üst köşedeki Barok kartuştaki Osmanlıca başlıkta "Hind’in karada vâki‘ memleketlerinin tevâbi‘lerinin şeklidir" (Hindistan’ın karadaki ülkelerinin bağlı bölgelerinin haritasıdır) ibaresi yazılıdır. Hemen altındaki küçük pembe madalyonda ise Ermeni hakkâkın "Amel-i Mıgırdıç Galatavi" imzası yer almaktadır. Haritanın sağ üst köşesinde uzaklık ölçek cetveli (Mikyâs), alt köşelerinde ise iki ayrı pusula gülü bulunmaktadır. (: Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi).
Mıgırdıç Galatavi İmzalı Çin Hint Adaları (Güneydoğu Asya) Haritası: Kâtip Çelebi’nin İbrahim Müteferrika Matbaası’nda 1732 yılında basılan Kitâb-ı Cihânnümâ adlı eserinde yer alan, Güneydoğu Asya takımadalarını okyanus geçitlerini gösteren el boyaması bakır gravür harita. Sağ üst köşedeki Barok kartuştaki Osmanlıca başlıkta "Eşkâl-i Cezâyir-i Çin Hind" (Çin Hint Adalarının Haritaları) ibaresi yazılıdır. Sol alt köşede, uzaklık ölçek cetvelinin (Mikyâs) hemen sağındaki turkuaz renkli küçük Barok madalyonda ise Ermeni hakkâkın "Amel-i Mıgırdıç Galata" imzası yer almaktadır. Haritanın orta üst kısmında sekiz kollu pusula gülü, ortasından geçen kesik çizgide ise Ekvator hattı (Hatt-ı İstivâ) gösterilmiştir. (: Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi /
Mıgırdıç Galatavi İmzalı Gökyüzü Yarımküreleri Paris Rasathanesi Levhası: "Felek-i Sevâbit" (Sabit Yıldızlar Göğü) Sol alt köşedeki küçük madalyonda hakkâkın "Amel-i Mıgırdıç Galata" imzası yer alırken, alt ortadaki Barok çerçevede ise Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin sefaretnamesinde anlattığı Paris Rasathanesi (Observatoire Paris) betimlenmiştir. (: Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi).
Bedros Baronyan’ın kıble-nümâsı için hazırlanan Mıgırdıç Galatavi’nin imzasını taşıyan kartuşu gösteren gravür detayı, İstanbul, 1738–39. Kâğıt üzerine mürekkep (bakır levha baskısı) renklendirme. ( Berlin Devlet Kütüphanesi - Ünver Rüstem arşivi).
Kitâb-ı Cihânnümâ eserindeki Kuzey Asya (Şekl-i Memâlik-i Deşt-i Kebîr) haritasının başlık kartuşu. Ermeni hakkâk Mıgırdıç Galatavi tarafından tek bakır levhaya kazınan alt kartuşunda "Amel-i Mıgırdıç Galatavi" imzasını taşıyan baskı, dönemin geleneğine uygun olarak nakkaşlar tarafından elde tek tek renklendirilmiştir. Solda: Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi arşivi nüshası. Sağda: ABD’deki Indiana Üniversitesi arşivi nüshası yer almaktadır.