Elif Kutay Karaçor, Fatma Şeyma Biberci, Yaren Teker, Hatice Sümeyye Çelik, Sude Kansız, Büşra Özkapı, Zehra Ateş, Melike Boduroğlu, Rasül Güngör, Nur Aslı Yatan, Beyza Özer Yağmur Danışma'nın "Trabzon Ortahisar Sanayi Mahallesi Kentsel Tasarım Fikir Yarışması" için tasarladığı proje önerisi.
Yaren Teker Beyza Özer tarafından kaleme alınan proje raporu: VİRA ARASTATrabzon, tarih boyunca liman kenti kimliğiyle birlikte Karadeniz Anadolu arasında kurduğu ticaret, üretim dolaşım ilişkileri sayesinde çok katmanlı kentsel organizasyon geliştirmiştir. Hanlar, bedestenler, çarşılar arastalarla şekillenen yapı, kentin ekonomik sosyal hafızasının önemli parçasını oluşturmaktadır. Günümüzde Ortahisar Sanayi Mahallesi’nde karşılaşılan Değirmen Caddesi, Usta Sokak, Pazarkapı Sokak, Erzurum Sokak Küçük Sanayi Sokak gibi mekansal kodlar, hafızanın hâlâ okunabilen izlerini taşımaktadır. Böylece kentin kolektif belleği kimlik girdisi olarak varlığını korumaktadır.
Yaklaşık 800 dönümlük proje alanı; kıyı, Değirmendere koridoru, ulaşım ağı üretim alanlarının kesişiminde yer almasına rağmen, geçmişten gelen kolektif izler çeşitli parçacıl kentsel müdahaleler neticesinde bütüncül kent okuması sunamamaktadır. Mekansal üretim devam etmekte ancak kimlik mekanı üretimine aktarılamamaktadır. Kıyı iç kesimler arasında fiziksel yakınlık bulunmasına rağmen erişim büyük oranda kesintiye uğramıştır. Değirmendere güçlü coğrafi ekolojik unsur olmasına rağmen iki yakayı birbirine bağlayan omurga olmaktan çok, Kevin Lynch’in sınır elemanı tanımı gibi çalışmaktadır. Vira Arasta, parçalanmış yapıyı yeni işlevlerle doldurulması gereken boşluk olarak değil, yeniden ilişkilendirilebilecek güçlü potansiyeller bütünü olarak ele almaktadır.
Toponimi, Hodonimi Kentsel Yaşam Dinamikleri
Projenin çıkış noktası yalnızca fiziksel mekânın okunması değildir. Tasarım sürecinde alanın toponimik hodonimik katmanları temel veri olarak değerlendirilmiştir. Değirmendere adı, suyun tarihsel olarak üretimi besleyen altyapı olduğunu ortaya koyarken; Değirmen Caddesi, Usta Sokak, Pazarkapı Sokak Küçük Sanayi Sokak gibi isimler üretim, ticaret zanaat kültürünün günümüze ulaşan izlerini taşımaktadır.
katmanlar, Ortahisar sakinlerinin kentsel yaşam dinamikleri birlikte değerlendirilmiştir. Hareket sistemleri, üretim ticaret ağları, ekolojik yapı, sosyal ilişkiler kamusal boşluklar üst üste okunarak alanın işleyişi analiz edilmiştir. Analizler sonucunda alanın temel probleminin işlev eksikliği değil; mevcut sistemler arasındaki ilişki kopukluğu olduğu görülmüştür.
Üretim sürmekte ancak kamusal yaşama yansımamaktadır. Ustalar, küçük üreticiler, sanayi çalışanları, öğrenciler mahalle sakinleri aynı alanı malarına rağmen ortaklaşma kolektif üretim zeminleri sınırlı kalmaktadır. Proje, alanı zonlara ayıran yaklaşım yerine, farklı katmanlar arasında yeni ilişkiler kuran organizasyon modeli geliştirmektedir.
Vira Arasta
Projenin çıkış noktası, Trabzon’un ticaret belleğinde önemli yere sahip olan arasta tipolojisinin çağdaş yorumudur. Arasta, projede tarihsel formun yeniden üretilmesinden ziyade üretim, dolaşım karşılaşmayı araya getiren lineer kentsel organizasyon modeli olarak değerlendirilmiştir. Karadeniz denizcilik kültüründe hareketi başlatmak anlamına gelen “Vira” kavramı ise organizasyonun dönüşüm süreklilik fikrini temsil etmektedir. Farsça arasten kökünden türeyen arasta, ticaret sokağı kimliğiyle birlikte düzen, ritim sürekliliğin aynı anda kurgulandığı bilinçli kamusal düzeni tanımlamaktadır.
Dört Arasta
Proje, alanı birbirini tamamlayan dört farklı arasta tipolojisi üzerinden yeniden örgütlemektedir. Her tipoloji kendi bağlamından türetilmiş, birlikte ele alındığında bütüncül kentsel ekosistem oluşturmaktadır.
Geleneksel Arasta, zanaat belleğinin taşındığı üretim koridorudur. Küçük üreticiler, atölyeler kamusal yaşam arasındaki ilişkiyi yeniden kurmayı hedefler. Üretim burada yalnızca kapalı mekânlarda gerçekleşen faaliyet değil, sokağın parçası olan görünür süreç olarak ele alınmaktadır.
Modern Arasta, ulaşım üretim ağlarının kesiştiği çağdaş ekonomik omurgadır. Yeni girişimler, yaratıcı üretim biçimleri, ticaret hizmet sektörleri aks üzerinde araya gelmektedir. Kuluçka merkezi üretim-satış birlikteliği, yerel ekonomiyi destekleyen temel bileşenler olarak düşünülmüştür.
Sosyal Arasta, kıyı liman kültürünü kamusal yaşama dönüştüren hattır. Karadeniz’in gastronomi kültürü, ticaret geçmişi gündelik yaşam pratikleri burada yeniden görünür hale gelmektedir. Kıyı rekreatif alan olmakla birlikte ekonomik sosyal etkileşimin aktif sahnesi olarak ele alınmaktadır.
Eko Arasta ise Değirmendere etrafında şekillenen ekolojik omurgadır. Dereyi sınır olmaktan çıkararak üretim alanları, kıyı yerleşimler arasında ekolojik kamusal süreklilik kurmaktadır.
Dört arasta birlikte düşünüldüğünde ortaya çıkan yapı, farklı işlevleri ayıran değil; üretimden ekolojiye, ticaretten kamusal yaşama kadar farklı sistemleri birbirine bağlayan bütüncül kentsel organizasyon oluşturmaktadır.
Üretimden Ekonomiye
Vira Arasta’nın temel hedeflerinden biri, Ortahisar’ın üretim kültürünü çağdaş ekonomik dinamiklerle yeniden ilişkilendirerek koruma altına almaktır.
doğrultuda proje, üretimi görünür kılan kamusal yaşama açan mekânsal ağ geliştirmektedir. Küçük üreticiler, zanaatkârlar, yerel işletmeler, gastronomi aktörleri yeni girişimler için oluşturulan sistem; üretim, satış, öğrenme deneyim süreçlerini aynı yapı içerisinde buluşturmaktadır.
Amaç yalnızca ekonomik hareketlilik yaratmak değil; yerel bilgi birikiminin, ustalık kültürünün üretim hafızasının sürdürülebilir biçimde aktarılabileceği ekosistem oluşturmaktır. Böylece ekonomik canlılık yalnızca ticari alanlarda değil; sokaklarda, meydanlarda, atölyelerde kamusal açık alanlarda hissedilebilir hale gelmektedir.
Peyzaj Ekolojik Altyapı
Peyzaj yaklaşımı, proje kapsamında dekoratif yeşillendirme stratejisi olarak görülmemiş, alanın kurucu altyapılarından biri olarak ele alınmıştır.
Değirmendere boyunca oluşturulan mavi-yeşil sistem; taşkın yönetimi, habitat sürekliliği, biyolojik çeşitlilik kamusal kullanım arasında çalışan bütüncül yapı olarak kurgulanmıştır.
Bitkisel tasarım stratejisi, Karadeniz ekolojik bölgesinin karakterini oluşturan yerel türler üzerinden geliştirilmiştir. Trabzon Söğüdü (Salix trabzonica) Sakal Kızılağaç (Alnus glutinosa subsp. barbata) dere koridorunun temel karakterini oluştururken; Laz Çuha Çiçeği (Primula sibthorpii), Doğu Karadeniz Siklameni (Cyclamen coum) Kolkis Kardeleni (Galanthus woronowii) gibi türler yerel kimliği güçlendiren ekolojik katmanlar olarak değerlendirilmiştir.
Meydanlar, kıyı alanları, dere kenarları yamaçlar için farklı bitkisel birliktelikler tanımlanmış; peyzaj sistemi yalnızca gölge yeşil doku üretmekle kalmayıp yönlenme, mikroiklim, habitat mekânsal karakter oluşturma işlevleriyle ele alınmıştır.
Sonuç
Vira Arasta, Ortahisar Sanayi Mahallesi’nin dönüşümü bağlamında üretim kültürü, ekolojik sistemler kamusal yaşam arasındaki ilişkileri yeniden kurmayı hedefleyen kentsel organizasyon modeli önermektedir.
Yerel üretimi destekleyen, zanaat bilgisini görünür kılan, girişimcilik ağlarını teşvik eden, kıyı dere sistemlerini kamusal yaşama entegre eden yaklaşım; ekonomik sürdürülebilirliği, ekolojik sürekliliği toplumsal etkileşimi birlikte ele almaktadır.
Trabzon’un kıyı, dere üretim katmanlarını ortak omurga içerisinde yeniden ilişkilendiren proje, arasta kavramını tarihsel referans olmaktan çıkararak günümüz kentinin koşullarında çalışabilen, uyarlanabilir uzun vadeli gelişim modeli olarak yeniden yorumlamaktadır.
