İyi yazılmış romanların, iyi çekilmiş film veya dizilerin belli dönemi kitlelere anlatabilme kabiliyeti açısından akademik çalışmalardan daha iyi sonuç verdiğine sıkça rastlarız. Birkaç sene evvel yayınlanan “Kulüp” dizisi örneğin böyle çalışma olmuştu. Varlık Vergisi’nin, 6-7 Eylül’ün ne demek olduğunu, etkilerini, sonuçlarını kitlelere rakamlarla anlatabilmek, hissettirebilmek çok zorken “Kulüp” dizisi bunu belli ölçüde başarabilmiştir çünkü insan, hikaye anlatan, hikaye dinlemeyi seven canlıdır hikaye içinde gördüğünü, duyduğunu daha iyi öğrenir, daha iyi hisseder, daha zor unutur.
Altı sene evvel pandemi zamanında birinci sezonu yayınlanan “ Başkadır” dizisi açıdan başarılı örnekti. Kamuoyunun gündeminde olduğu üzere geçtiğimiz haftasonu dizinin ikinci sezonu başarı açısından kanımca birincisini aşarak üzerinde durulması gereken iş olarak karşımıza çıktı. Her şeyden önce böyle işin ortaya çıkarılmasına emek katan herkese ama tabii özellikle yazan yöneten olması hasebiyle baş yaratıcı konumundaki Berkun Oya’ya teşekkürlerimizi saygılarımızı iletmemiz gerek.
Böyle dönemde dönemi anlatan böyle iş ortaya konmasa eksiklik, boşluk olacaktı. Berkun Oya, dönemi nevi kayda alarak eksikliğin ortaya çıkmasını engelledi bunu çıtayı, estetik sanatsal anlamda oldukça üst seviyeye çıkararak yaptı. Başka deyişle, elimizde sadece popüler tüketim için hızlıca tüketilip yarın unutulacak ürün değil sanat eseri. Kapalı platformda yayınlandığı için Türkiye’nin kaçta kaçına ulaşır bilinmez ama Berkun Oya, hani ‘aydın sorumluluğu’ derler ya sorumluluğu yerine getirerek kaydını düştü, kenara koydu. Kaldı ki ben, ilerleyen zamanlarda veya kuşaklarda Başkadır’ın dönemi anlamak için dönüp bakılan başvuru kaynaklarından biri olacağını düşünüyorum.
“Böyle dönem” dediğimde herhalde “Nasıl dönem?”, diye düşünmediniz. Birbirimizi anladık. İşte dizi boyunca dizinin karakterleri tam bizim. Hep biri veya öteki “ işler”, “bilhassa böyle zamanda” gibi tabirler kullanıyor ama karşısındaki hiç sormuyor “ zaman nasıl zaman?”,. Onlar birbirini anlıyor. Herkes hayaletten bahseder gibi onun varlığını biliyor ama açıktan ismini koyamıyor. Ne olsa çağrılan hayaletin sizi bulabileceği korkusu. Aslında dizinin tamamının merkezinde “ işler”.
Her ne kadar dizinin sofistikasyonuyla estetik-sanatsal seviyesiyle tezat oluşturacak kuru yöntem olsa gelin yazıda “böyle dönemi” böyle dönem yapan Berkun Oya’nın dizide adını anmadan önümüze koyduğu hallerin birer birer adını koyalım.
Otoriterlikten totaliterliğe: Hannah Arendt’e atıfla söyleyecek olursak totaliterlik, siyasi gücü tekeline geçirme amacı güden otoriterliğin ötesine geçerek bağımsız düşünceyi, devletten ayrı bilgi üretme yayma kapasitesini otonom eylem biçimlerini tamamen ezip yok etmeyi hedefler. Arendt, otoriterliği gücün tepeden aşağı doğru yayıldığı piramide benzetirken totaliterliği merkezinde liderin/devletin olduğu soğana benzetiyor. Parti polis yapıları (siz ona yargı organlarını makamlarını ekleyin) aynı soğanın katmanları gibi rejimi koruyan tampon yapılar olarak işlev görürken her vatandaşın hem potansiyel muhbir hem potansiyel kurban olmasını güvence altına. Otoriterlikte özel alanla kamusal alan arasında hala az çok tespit edilebilen ayrım varken totaliterlikte böyle alan kalmaz. Türkiye’nin otoriterlikten totaliterliğe doğru geçtiği zor tespit olmasa gerek ki dizide buna dair göstergeleri görüyoruz. Totalitarizmin nasıl en ufak farklı sese dahi tahammül edemediği sadece 457 takipçili kanalın sahibinin bile tutuklanmasıyla gösterilmiş.
Korku iklimi: aslında birinci söylediğimizin mütemmim cüzü gibi durum zira korku iklimi olmadan yukarıda bahsettiğimiz rejim şeklinin devamı mümkün değil. Korku kadar yayılmış içselleştirilmiş ki Meryem, terapi odasında bile kocasının YouTube kanalında anlattıklarından bahsederken “konulara giriyor”, diyor ama konuların ne olduğunu açıkça söyleyemiyor. Malum, yerin kulağı vardır derler. Gene aynı iklimin sonucu olarak, Meryem’in adı teröriste çıkarılmış kocası Hilmi’nin davasını alacak avukat bulunamıyor, kocası hapse giren Meryem’i gören yolunu değiştiriyor.
Toplumsal yarılmalar/saflaşmalar: Böyle rejim toplumda saflaşmalara yol açıyor. yanda Başkomiser Muzaffer onun gibi rejimi destekleyen hatta koruyanlar yanda rejimin altında ezilip muhalif olanlar. Korku rejimi halkı birbirine düşman ediyor. Bence dizide yarılmayı muhalif gazeteci Bahadır’a olan farklı tavırlarda net olarak gözlemliyoruz. Bindiği taksinin şoförü -ki polis değil gerçekten şoförse- “Ne diyorsun abi işlere?” (gene “ işler”) diye ağzını arayarak onu konuşturup söylediklerini gizlice kayda alarak köşeye sıkıştırmaya çalışırken asansörde onu gören gençler heyecanlı sitayişkar jestlerde bulunuyorlar.
Gazeteciyle taksici arasında geçen diyaloğun kısmı toplumsal saflaşmayı göstermesi açısından ilginç. Taksici, emniyetin önünden aldığı kişinin neden kesinlikle polis olmadığı tahminin sebebini açıklarken “Polis olsan arabaya bindiğinde illa selamünaleyküm-aleykümselam der selam verirdin”, diyor tabii bunu kınayan tonda söylüyor. polis taksici aynı kültür dairesinde bulunup muhaliflere oradan beraberce bakıyorlar.
Öte yandan, dizide saflaşma halinin ters istikametinde ilerleyen bence dizinin ana temalarından biri olan duruma dikkat çekmek gerekiyor ki psikolog Peri’nin dönüşümü. Birinci sezonda “ başörtülü” olarak gördüğü Meryem’e karşı müthiş gerginlik hatta neredeyse nefret duyarken ikinci sezonda Peri’nin Meryem’e olan sevgisi adeta artık gözlerinden okunuyor. Hele Peri’nin son sahnedeki sevgiyle karışan ezik utanan ruh hali müthiş. (Peri’yi canlandıran Defne Kayalar’ın performansı sayesinde tabii.)
başlıkta son olarak altını çizmek istediğim durum, rejim tarafından hedef gösterilen kişilere saldırma konusunda toplumun kesiminin gösterdiği hız, haz iştah. Türkiye’ “ dönemde” sık rastladığımız durum. İşte, Meryem’in kocası içeri alınır alınmaz onun “terörist” olduğu sokakta top oynayan çocukların ağzına kadar düşüyor.
Sosyal medya akımı yarattığı psikoloji: Malum olduğu üzere çağımızda herkes, sosyal medya üzerinden “içerik” üreterek takipçi kazanma, ilgi çekme hatta para kazanma peşinde. Oralarda söz söylemenin şehvetine kapılmış herkes. Berkun Oya, noktayı pas geçmemiş imam Hilmi karısı Meryem’in şahsında sosyal medya hevesini, heyecanını tespit etmiş. YouTube kanalında söylediklerinden dolayı Hilmi tutuklanınca Meryem’in abisi “gaza geldiniz” diyor. Neyin gazına? Çağımızın olgusu olan etkileşim alma gazına. Kaç kişi di, kaç kişi dı?
Ayrıntılara girer veya her karaktere tek tek odaklanırsak daha söylenecek çok şey. Hepsini tüketmemiz mümkün değil belki ama yazıyı Berkun Oya’nın bizzat canlandırdığı -ki vesileyle Oya’nın çok çok iyi oyuncu olduğunu görüyoruz- Başkomiser Muzaffer üzerine -iki cümle etmeden bitirmek olmaz. Sanırım birinci sezonun odağında Meryem karakteri varken ikinci sezonun odağının Muzaffer karakterinin olduğunu söylersek yanlış olmaz. Berkun Oya’nın canlandırdığı karakterin tabirleri, jestleri, mimikleri, vücut dili oturmuş, tutarlı bütün oluşturuyor. Tehdit, mesleki deformasyon olarak adamın kişiliğinin parçası olmuş. Karısını erken yaşta kaybeden Muzaffer acı içinde kıvranıyor. Normalde seyircinin böyle tipe sempati duyması beklenir ama Başkomiser Muzaffer kişiliğiyle, geçmişiyle, nobranlığıyla, kabalığıyla, maçoluğuyla buna izin vermiyor. Aristo, trajediyi iyi insanların başına gelen kötü şeyler olarak tanımlar. Başka deyişle kötü insanların başına gelen kötü şeyler insanlarda trajedi değil daha ziyade adalet hissini uyandırır. Nitekim, belli yaştan sonra yalnız kalmış erkek sefaleti, perişanlığı bile Muzaffer’e acımamıza yetmiyor.